است و سالار بار و كليد گنج و شفيع وصال و سر همه شادى و مايهء آزادى ، اول پشيمانى در دل است ، پس عذر بر زبان ، پس بريدن از بدى و بدان ، و توبه آنست كه از همه موجودات دل برگيرى ، روى در حق آرى ، توبهء مقدحهء آتش است كه از قعر دوزخ آمده تا آنچه فردا آتش به تو خواهد كرد ، تو امروز به آب ديده با خود كنى : اى جوانمرد اين جنگ تا كى و اين بد عهدى تا چند ، و از آى و صلحى بكن .
*
اى باز هوا گرفته باز آى و مرو * كز رشتهء تو سرى در انگشت منست
بيدار شو كه وقت صباح است و در سر شور شراب شوق دارى ، هين كه هنگام صبوح است ، تا كى شكسته دل و عهد ، بيا كه وقت نصيحت و توبهء نصوح است .
*
دور شو از صحبت خودپرور عادت پرست * بوسه بر خاك كف پاى ز خود بيزار زن ،
اى جوانمرد صد هزاران ماهرويان فردوس از راه نظاره در بازار كرم منتظر ايستادهاند مگر عاصى از پرده عصيان بيرون آيد و قدم بر بساط تو بهنهد تا ايشان جانها و دلها را در صدق قدم وى برافشانند و - بشارت بسمع وى رسانند كه
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ
( از عده ج 4 ص 97 - ج 3 ص 452 ) .
باز گويد : توبه درست نباشد مگر بعد از معرفت نفس و شرائط آن سه است :
پشيمانى از افعال قلب و اعتذار از افعال زبان و ريشه كن كردن افعال بد از جوارح ، و حقايق توبه ، سه است بزرگ داشتن جنايت و متهم كردن نفس در توبه و طلب اعتذار از خلايق .
توبه را سه مقام است كه يكى توبت و ديگرى انابت و سه ديگر اوبت است .
توبت خوف عقاب را و انابت طلب ثواب را و اوبت رعايت فرمان را گويند .
توبه مقام عامهء مؤمنانست و انابت مقام اولياست و مقربان و اوبت آن انبياء و مرسلانست .
و توبه رجوع از كبائر بود بطاعت و انابت رجوع از صغائر به محبت و اوبت رجوع از خود به خداوند است . « التوبة ان ترى جرأتك على الله و ترى حكم الله عنك » ( از طبقات ص 65 ) .
اصل توبه از زواجر حق تعالى است و بيدارى دل از خواب غفلت و ديدن عيب حال خود و چون بنده تفكر كند در سوء احوال و قبح افعال خود و از آن خلاصى جويد حق تعالى اسباب توبه بر وى سهل گرداند .
و توبه بر سه گونه است يكى از خطا بصواب ديگر از خطا با صوب و سوم از صواب خود به حق و اشاره به قسم اول است كه فرمود
« الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا - فاحِشَةً
X . . . X
» و از صواب با صواب است كه موسى فرمود « انه ليغان على قلبى و انى لاستغفر الله فى كل يوم سبعين مرة » .
رجوع از خطا بصواب توبه عامه است و از صواب با صوب توبهء خاصه است و از خود به حق درجهء محبت است .
ذو النون گويد توبه دو قسم است يكى توبهء انابت و ديگرى استجابت ، توبهء انابت آن باشد كه بنده توبه كند از جهت ترس از عقوبت خدا و توبهء استجابت آن باشد