صدرا گويد غرض از ايجاد عالم ايصال هر ممكنى است بكمال مطلوب خود و بعبارت ديگر غرض از ايجاد افاضه جود و سير ممكنات از مراتب دانيهء خود باعلى مرتبت كمال و بدرجهء خير محض و وصول باعلى مراتب ممكن مىباشد و در هر حال صدرا ايجاد را مرادف با خلق قرار داده است و لكن از بررسى كلمات سايرين برمىآيد كه ايجاد اعم از ابداع و از اختراع و تخليق بمعنى اخص است رجوع شود به تخليق و تكوين .
( اسفار ج 6 ص 172 و دستور ج 1 ص 223 و اسفار ج 2 ص 159 ) .
در عرفان ايجاد در اصطلاح عبارت از ظهور تعين علمى است بواسطهء قدرت يعنى انصباغ امر وجود الهى به تعين علمى ارادى ( شرح منازل ص 92 - كشف المحجوب ص 243 ) .
ايجاز
- اين اصطلاح اهل معانى بيان است و اداء مقصود باشد بكمترين عبارات متعارفه و مقابل اطناب است و لفظ اندك بود و معنى بسيار سنائى گويد :
تا بحشر اى دل ار ثنا گفتى * همه گفتى چو مصطفى گفتى
ايجاز بر دو قسم است ايجاز قصر كه بواسطهء حذف نمىباشد مانند
« وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ »
كه لفظ اندك و معنى بسيار است و ايجاز حذف كه جزئى از جمله حذف شده باشد مانند
« وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ »
كه و اسأل اهل قريه بوده است و مانند
« وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً »
كه كل سفينة صحيحة بوده است و ايجاز نبايد مخل بمعنى باشد و حدى كه براى ايجاز و اطناب معين كردهاند بدين قرار است كه الفاظ در رساندن مقاصد يا مساوى با مقاصد و مرادند و يا الفاظ زيادتراند و يا كمتر اگر الفاظ زيادتر از معنى مقصود باشد اطناب و اگر كمتر باشد ايجاز گويند در ايجاز بايد در عين حال وافى به مقصود باشد و اطناب هم در صورتى مستحسن است كه زيادتى براى فائدهء باشد و ايجاز هم نبايد مخل بمعنى باشد و اطناب هم نبايد موجب تصديع مخاطب شود .
مثال براى مورد مساوات
« وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ »
و بايد دانست كه ايجاز و اطناب از امور اضافى هستند و قاعدهء و ضابطهء آن همان مساوى بودن با مقصود و زيادتر و كمتر بودن است و ديگر ضابطهء ندارد و در ايجاز قصر بايد نهايت دقت شود كه رعايت فصاحت بشود و طرف هم از مقصود آگاهى حاصل كند و اين معنى بمقتضاى احوال سامع متفاوت است و همين طور در ايجاز حذف و علاوه در اين نوع ايجاز بايد رعايت قواعد هم بشود ( از مطول ص 239 - 245 - المعجم ص 279 - دستور ج 1 ص 223 ) رجوع باطناب شود .
ايجازِ حَذْف
- رجوع بايجاز شود .
ايجازِ قَصْر
- رجوع بايجاز شود .
ايحاء
- ( اصطلاح عرفانى ) عبارت از القاء معنى خاص است در نفس بسرعت