لزوم ما لا يلزم باشد كه تضمين هم گويند .
( از كشاف ج 2 ص 1305 ) رجوع شود به تضمين و رجوع شود به ( دره نجفى ص 111 ) .
در ابدع آرد كه التزام را اعنات هم گويند و لزوم ما لا يلزم خوانند و آنست كه متكلم قبل از حرف روى حرفى يا چند حرف و حركتى را تكرار كند كه قافيه يا سجع بدون آن تمام باشد .
مانند
أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ
. ( از ابدع ص 75 )
الْتِفات
- ( اصطلاح ادبى ) وانگريستن باشد و توجه بامرى و سخنى و چيزى و در اصطلاح ادب آنست كه شاعر از معنى خويش فارغ شده در تمام بيت اشارت بمعنى ديگر كند هر چند بنفس خويش مستقل باشد اما هم بمعنى اول تعلقى دارد .
( از المعجم ص 281 ) و در نزد ادباء التفات از سخنى بر سخن ديگر و از نوعى سخن بنوعى ديگر براى افاده امرى و دقتى باشد چنان كه از خطاب به غيبت روند و از غيبت بخطاب .
بطور كلى هر گاه نقل و التفات از اسلوبى باسلوبى ديگر موجب نشاط سامع شود و موجب آگاهى زيادترى گردد التفات خوب است و گاه براى تحريك سامع باشد بر اقبال بر او . از غيبت بخطاب مانند
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ
كه مقتضاى ظاهر اياه مىباشد .
از تكلم به خطاب مانند
وَ ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
كه مقتضى ظاهر و اليه ارجع است و اين رساتر است و از تكلم به غيبت مانند
إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ
كه مقتضى ظاهر « فصلّ لنا » است از خطاب به غيبت مانند «
حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ
و از غيبت به تكلم مانند
اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ
وَ جَرَيْنَ بِهِمْ
كه بايد و جرين بكم باشد از غيبت به تكلم مانند
« اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ »
كه مقتضى ظاهر فساقه بايد باشد گاه از مضارع بماضى روند و گاه بر عكس و هر يك را فوائد و دقائقى است .
( از مختصر المعانى ص 5 - 51 كشاف ج 1 ص 1288 - هنجار گفتار ص 60 - 61 - دستور ج 1 ص 159 ) .
در ابدع آرد التفات انتقال است از يكى از طرق ثلاثة كلام ، از تكلم به غيبت و از غيبت بخطاب و تكلم و بالعكس . . .
مثال براى اين صنعت در عربى و فارسى بسيار است در عربى بمانند احمدك يا من يرفع العمل الصالح .
در پارسى :
ما را جگر ز تيغ فراق تو خسته شد * اى صبر بر فراق بتان سخت جوشنى
*
چنان بگريم ازين پس كه مرد نتواند * در آب ديدهء سعدى شناورى آموخت
( از ابدع ص 77 )
التِقاءِ خاطِرَيْن
- نزد اديبان و شعراء آن باشد كه دو شاعر در شعرى موافق يكديگر گويند بدون آنكه شعر يكديگر