رجوع شود به تثليث .
أَخبارِ مُتَواتِرَة
- ( اصطلاح حديث و اصول ) در معتقد الاماميه است كه بدان كه اخبار متواتره دو گونه است :
يكى آنست كه علم به آن حاصل آيد هر عاقلى را كه بشنود چنان كه يكى گويد :
شهرى هست كه آن را بغداد گويند .
و دوم آن است كه علم به آن به نظر و استدلال حاصل آيد ، چنان كه خبر [ دهد ] از معجزات رسول كه جز از قرآن است .
و علم به قسم اول ضرورى است و به قسم دوم كسبى .
و شرط او آنست كه : خبردهندگان بايد كه به حدى رسد عدد ايشان كه اتفاق دروغ ازيشان جائز نباشد در يك خبر .
و ديگر آنكه چيزى نباشد كه ايشان را بر آن دارد كه با يكديگر در آن خبر اتفاق كنند .
سوم آنكه ايشان را در آن خبر كه ميدهند ، شبههاى نباشد ، چنان كه مبطلان از مذهب فاسد خبر ميدهند بشبههاى كه ايشان را هست .
و چون اين شرايط حاصل آيد ، آنچه از آن خبر دهند دروغ نباشد .
و خبر واحد موجب علم نيست ، ازو غلبهء ظن بيش حاصل نشود .
و در شرع عمل كردن باخبار آحاد وارد نيست ، و چون وارد نباشد عمل به آن روا نباشد . از براى آنكه عمل تابع علم است ، و از خبر واحد علم حاصل نيست ، و چون در شرع دليلى نيست بر وجوب عمل بخبر واحد نفى آن واجب باشد . و اگر گويند خداى تعالى حرام كرده است باز پوشيدن خبر و ناگفتن در آيت :
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ
، تا آخر آيت ، و حظر كتمان اقتضاى اظهار كند ، و اظهار واجب نباشد الا براى قبول .
جواب آنست كه حظر كتمان در چيزى بود كه اظهار آن واجب باشد شما را ، از كجا معلوم شد كه خبر واحد به اين صفت است تا اظهارش واجب باشد .
گفتهاند كه خداى تعالى فرموده است :
فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ
، و اين « طائفه » بر سه تن افتد ، و خبر سه تن از قبيل آحاد باشد .
جواب آنست كه چنان كه اسم طائفه بر سه تن افتد بر آن هم افتد كه عدد ايشان به حدى رسيده باشد كه خبر ايشان متواتر بود ، و چون چنين باشد حكم نتوان كرد بر يكى دون يكى الا بدليل ، به آنكه ظاهر آيت مفيد حث است بر نذارت كه تخويف است از ترك نظر از ادله ، و اين بخبر واحد حاصل شود و اگر چه فاسق باشد يا كافر . و اگر مراد آن بودى كه ايشان ميگويند ، چنين گفتى : « لعلهم يعملون » ، يعنى : تا باشد كه ايشان عمل كنند .
ديگر گويند : پيغمبر ص رسولان بشهرها فرستادى ، يك يك و دو دو ، تا دعوت كند با شريعت ، و به مجرد اقوال ايشان عمل كنند ، و اين دليل است بر آنكه اخبار آحاد در شريعت حجت است .
جواب آنست كه : آن رسولان اولين