مثلًا : اگر نبضى درمسنگى بود ، و « 1 » ديگر پنجدانگ « 2 » ، و سيم « 3 »
هامش
هم بر آن نظام باز مىآيد ، دوّم اندر دو باب مختلف باشد يا اندر بيشتر ، و هم بر آن نظام مىآيد ، - مثلا : اندر ميان نبضى راست يك نبض مخالف اندر افتد ، يا اندر پنج نبض دو نبض مخالف افتد ، و هر يك اندر بابى ديگر مخالف باشد لكن بر يك نسق باز مىآيد آن را مختلف با نظام گويند .
و اگر هم بر آن نسق باز نيايد و اندر هر نبضى بگردد ، آن را نامنتظم گويند .
و استوا و اختلاف اندر پنج باب باشد : يا اندر عظيمى - و صغيرى ، - يا اندر قوّت - و ضعف ، يا اندر سرعت - و بطّ ، يا اندر تواتر - و تفاوت ، يا اندر سختى - و نرمى رگ .
هرگاه كه همهء نبضها - يا اجزاء يك نبض اندر يك باب ازين بابها مانند يكديگر باشد ، آن نبض مستوى مطلق باشد ؛ و اگر از پنج نبض يك نبض بگردد ، - و از بابى ديگر شود ، و يا از اجزاء يك نبض يك جزو از بابى ديگر آيد - و ديگرها مانند يكديگر باشد گويند مستوى اندر فلان باب . - چنان كه گويند مستوى اندر قوّت - يا اندر سرعت ، يا اندر غير آن . - و اگر مثلا : پنج نبض هر نبضى از بابى ديگر آيد ، آن را مختلف مطلق گويند ، و اگر از پنج نبض يك نبض - يا دو مختلف آيد يا از اجزاء يك نبض يك جزو مخالف آيد يا دو جزو ، گويند مختلف اندر فلان باب .
و اختلاف كه ميان نبضها باشد دو گونه باشد يكى بتدريج و ديگر بىتدريج ، و بتدريج آن باشد كه مثلًا يكى بزرگ باشد ، و يكى كوچكتر و سيّوم كوچكتر از دوّم ، و همچنين هر يك كوچكتر تا بحدّى رسد از كوچكى ، و از آنجا بسر باز شود ، اين را متّصل گويند ، و اندر ذكر بابها همچنين مثلًا اندر سرعت يا اندر تواتر يا غير آن چنانك مثلًا از سريعتر آغاز كند و سرعت كمتر مىكند تا بحدّى باز آيد از بطء آغاز مىكند ، و كمتر مىكند ، و بتدريج سريعتر مىشود تا بحدّى رسد ، - و از آنجا بسر باز شود ، اگر هم بر آن نسق كه آمده باشد بسر باز شود مختلف منتظم باشد و اگر در ميان خلاف كند مختلف نامنتظم باشد انتهى .
( 1 ) - بى : و - آ ، - مثلا يك نبض درمسنگى باشد و - ب ، - مثلا نبض درمسنگى بود و - د .
( 2 ) - پنجدانگ بود - آ .
( 3 ) - و سيّم و - ج .