و امّا باب نظام و بىنظامى « 1 » ( و ) اين باب « 2 » سپس ( باب ) اختلاف است زيرا « 3 » كه اين نظام نظام اختلاف است « 4 » كه اختلاف « 5 » دو گونه بود ، يكى اختلاف بود بر يكسان ، و يكى سان * آن بود كه * همچنان باز مىآيد ؛ و يكى كه وراسان كه سان هر بارى « 6 » ديگر باشد .
هامش
( 1 ) - بى : و بىنظامى - آ - د .
( 2 ) - بى : باب - آ .
( 3 ) - از ايرا - ب .
( 4 ) - بى : است - آ - ج . - عند التّحقيق جنس نظام و بىنظامى از اجناس اوّليّهء نبض نيست ؛ - بلكه داخل جنس اختلاف - و استواء است ، چنان كه شيخ الرئيس ( در متن و در قانون چاپ طهران ص 81 ) و محمد زكريّا رازى - و ابو سهل مسيحى ( و صاحب ذخيرهء خوارزمشاهى ) و قرشى و غير ايشان از فحول اطبّاء گفتهاند ، زيرا كه مراد بنظام - و غير نظام اخصّ از مطلق اختلاف است ، و اگر آن را براسه جنس بگيرند - خاصّ قسيم عامّ گردد ، - و امّا جالينوس - و بقراط - و متقدّمين آن را جنس مفرد گرفتهاند . ( نقل بمعنى از خلاصة الحكمة فصل 4 باب 1 ركن 4 ذيل جنس 9 ) .
( 5 ) - اختلاف دوگانه - آ .
( 6 ) - باشد بر يكى آن كه همچنانكه باريك مىآيد ، و يكى كه ورا سان كه سان - هر بار - آ ، - بود بر يكسان و يكى سان همچنان باز مىآيد ، و يكى سان و سان هر بارى - ب ، - بود بر يكسان و يكى سان و همچنان باز مىآيد و يكى را سان و سان هر بارى - ج ، - باشد بر يكسان و يكى سان آن بود كه همچنان باز مىآيد و يكى وراسان و هر بارى - د . - بطورى كه ملاحظه مىشود نسخهها مختلف و مغلوط ، و مطلب نامفهوم است . درين باب در ذخيرهء خوارزمشاهى گويد : « آنچه از نظام و بىنظامى جويند نوعيست اندر زير اين باب يعنى نوعيست از مختلف ، از بهر آنكه اين نظام نظام اختلاف است ، و اين دو گونه باشد :
يكى نبض مختلف باشد و اختلاف او با نظام بود ، يعنى آن اختلاف هم بر آن سان باز مىآيد و اين بر دو وجه باشد : يكى آنكه اندر يك باب مختلف باشد و همان اختلاف