اين نكته را هم ناگفته نگذاريم كه تركيب حقيقى هم به دو قسم انضمامى و اتّحادى منقسم مىشود . فيلسوفان قديم ، تركيب جنس و فصل را تركيب اتّحادى و تركيب مادّه و صورت ، بلكه وجود و ماهيّت را تركيب انضمامى مىشناختند .
تركيب اتحادى از تركيب دو امر متحصّل و نامتحصّل پديد مىآيد و در حقيقت ، امر متحصّل ، موجود و متحقّق بالذات و امر غير متحصّل ، موجود و متحقّق بالعرض خواهد بود و موجود خارجى همان امر متحصّل است و ذهن تحليلگر فلسفى ، امر غير متحصّل را از آن ، انتزاع مىكند . آنچه در خارج متحقّق است ، يك موجود است كه بالذات ، به امر متحصّل و بالعرض به امر غير متحصّل نسبت داده مىشود .
و اما تركيب انضمامى از دو امر متحصّل ، آن هم با ويژگى كسر و انكسار و جذب و انجذاب پديد مىآيد . از تركيب اكسيژن و هيدروژن ، آب و از تركيب كلر و سديم ، نمك طعام پديد مىآيد . هيچكدام از اجزاى آب و نمك ، ويژگى شويندگى ، عطشزدايى ، شورى و لذيذسازى غذا را ندارند و از آنجا كه پس از تجزيهء آب ، اكسيژن و هيدروژن و پس از تجزيهء نمك طعام ، سديم و كلر از هم جدا مىشوند ، روشن مىشود كه اجزا در حالت تركيب و انضمام ، در هر مولكولى از آب يا نمك ، حضور دارند . هرچند حضور آنها به نحو بروز و ظهور نيست ؛ بلكه به نحو كمون و استتار است .
صدر الدين دشتكى « 1 » كه از افاضل و اكارم دانشوران و فيلسوفان حوزهء فلسفى شيراز بوده است ، تركيب ماده و صورت را هم تركيب اتحادى ناميد . حكيم سبزوارى دربارهاش مىگويد :
إنّ بقول السيّد السّناد * تركيب عينيّة اتحادي
« 2 »
به گفتهء آن سيّد والامقام ، تركيب اجزاى خارجى ماده و صورت ، تركيب اتحادى است .
هامش
( 1 ) . محمد بن ابراهيم شيرازى كه در سال 903 ه . ق در شيراز به دست تركمنها كشته شد .
( 2 ) . شرح غرر الفرائد ( مشهور به شرح منظومه سبزوارى ) ، چاپ سنگى ، ص 100 .