نتيجه سجايا و اخلاق پسنديده مىباشد و اوست آن يگانه عقيدهاى كه انسانها را از جميع شرور بازمىدارد و از واديهاى شقا و بدبختى نجات داده در مدينه فاضله بر عرش سعادت مىنشاند . تصور كن ! اگر امتى را اين عقيده نباشد ، چقدر شقاق و نفاق و دروغگوئى و حيلهبازى و رشوتخوارى در ميانه آن شيوع خواهد گرفت ؟ . و چه اندازه حرص و آز و غدر و اغتيال و ابطال حقوق و مجادله و مقاتله شهرت خواهد پذيرفت . و به چه مقدار تهاون در استحصال معارف دست خواهد داد . و اما آن خصائل ثلثهاى كه بهسبب اديان از ديرزمان در امم و شعوب حاصل شده است ، يكى از آنها خصلت حيا است و آن انفعال نفسى است از اتيان فعلىكه موجب تقبيح و تشنيع بوده باشد . و تأثر اوست از تلبّس به حالتىكه در عالم انسانى نقص شمرده شود و بايد دانست كه تأثير اين خصلت ، در انتظام هيئت اجتماعى و منع نفوس از ارتكاب افعال شنيعه و اعمال قبيحه ، از صدها قانون و هزارها محتسب و هزارها پوليس بيشتر است ، زيرا آنكه چون حيا نباشد و نفس در دايره نذالت و سفلكى قدم نهد ، كدام حد و كدام جزا آن را منع تواند كرد ؟ از افعالىكه موجب فساد هيئت اجتماعيه است ، سواى قتل ! و اين هم نشايد كه جزاء هر عمل قبيحى ، قتل قرار داده شود . و اين صفت ملازم شرف نفس است و انفكاك يكى از ديگرى نشايد و شرف نفس ، مدار نظام سلسله معاملات است و اساس درستى پيمانها و استوارى عمود است و مايه اعتبار انسان است ، در قول و عمل و اين شيمه ، عين شيمه نخوت و غيره است كه بهسبب اختلاف حيثيات به دو اسم ناميده مىشود . و نخوت و غيره موجب حقيقى ترقيات امم و شعوب و قبائل است ، در علوم و معارف و جاه و شوكت و عظمت و غنى و ثروت . و اگر امتى را غيرت و نخوت نبوده باشد ، هيچوقت از براى آن ترقى حاصل نخواهد شد ، بلكه هميشه در خست و دنائت و ذلّ و مسكنت و عبوديت خواهد ماند . و اين ملكه ، يعنى ملكه حيا ، رشته ائتلافات و اجتماعات و معاشرت انسانيت است ، چونكه ائتلاف درميان جمعى صورت نبندد ، مگر به حفظ حدود و آن هرگز حاصل
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٦١