نشود ، مگر بدين ملكه شريفه و اين سجيّهاى است كه انسان را به آداب حسنه مزين مىسازد . و از افعال بشعه حيوانات دور مىنمايد و بهتعديل و تقويم حركات و سخنان دعوت مىكند . و به دو ، انسان از ساير حيوانات امتياز يافته يا از دائره بهيميت بيرون مىرود و اين ، آن يگانه خلق است كه حث بر همسرى ارباب فضائل مىكند و از نقائص منع مىنمايد و نمىگذارد انسانها را كه به جهل و نادانى و دنائت و سفلگى راضى شوند . و اين همان خلهاى است كه تحقق و پايدارى امانت و صداقت بدون او ممكن نشود . و اين نخستين وصفى است كه معلم و مربى و ناصح ، به دستيارى آن به مكارم اخلاق و فضائل صورى و معنوى و شرف ظاهرى و باطنى ، دعوت مىكند . آيا ملاحظه نمىكنى ! هرگاه استاد خواهد كه شاگرد خود را به فضيلتى بخواند ، او را مخاطب ساخته مىگويد : شرم و حيا نمىكنى از اينكه قرين تو در فضيلت از تو پيشى گرفته است ؟ و اگر اين خصلت نمىشد ، نه توبيخ را اثرى بود و نه تشنيع را ثمرى و نه دعوت را فايده ! . پس معلوم شد كه اين سجيّه ، اصل همه خوبيها و اساس همه فضائل و موجب همه ترقيات بوده است و مىباشد . فكر كن ! اگر اين صفت در قومى نباشد ، چقدر خيانت و دروغگوئى درميان آحاد آن فاش خواهد شد ؟ و چقدر افعال رذيله شنيعه و اعمال بشعه قبيحه ، جهراً از آنها سر خواهد زد ؟ و چه مقدار سفلگى و دنائت و نذالت و شراست اخلاق ، ايشان را فرا خواهد گرفت و چگونه حيوانيت و بهيميت بر آنها غلبه خواهد كرد ؟ و دومى امانت است و معلوم است هر شخصى را كه بقاء نوع انسانى و زيست آن در اين عالم ، بر معاملات و مبادله اعمال است و روح و جان معاملات و مبادله اعمال امانت است و چون امانت در ميانه انسانها نباشد ، سلسله معاملات از هم گسيخته و رشته مبادله اعمال بريده خواهد گرديد . و در وقتى كه نظام معاملات پارهپاره شود ، هرگز انسان را در اين جهان بقا و زيست ممكن نباشد . و نيز رفاهيت و آسايش امم و شعوب و انتظام معيشت آنها صورت وقوع نمىپذيرد مگر به يك نوع از انواع حكومتها .
چه حكومت جمهوريه باشد و چه حكومت مشروطه و چه حكومت مطلقه .
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 162
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٦٢