به كوشش تمام ، مزاياى عالم انسانى را استحصال نمايند و اين ميل است كه آتش غيرت را در نفوس مشتعل مىگرداند و اين ميل است كه نمىگذارد انسانها را كه به فرومايگى راضى شوند و اين ميل است كه از براى تشييد [ 1 ] قصر مجد و شرف جماعات كثيره را متفق مىگرداند و به صيانت حقوق عموميه دعوت مىكند و بر حمايت وطن و مدافعهء از شرف دين ، برمىانگيزاند . ولى نبايد اين ميل مقدّس را به سبب سوءاستعمال بهحدّى رسانيد كه با عدالت و حقانيت مضاده [ 2 ] نموده ، موجب ابطال حقوق و باعث جور و تعدّى بر ديگران گردد و يا آنكه سبب حقدهاى بى جا و عداوتهاى بىفايده شود ، چونكه « دل » از براى اين خلق نشده است كه عداوتكده و بيتالضغينه [ 3 ] بوده باشد . چون كلام بدين جا رسيد ، مىخواهم با هزار تأسف بگويم كه مسلمانان هندوستان ميل حمايت دين يعنى تعصب دينى را بسيار بهنهج بد به كار بردهاند ، زيرا آنكه ايشان تعصب را بهسبب سوءاستعمال ، بهحدّى رسانيدهاند كه موجب بغض علوم و معارف و سبب تنفّر از صنايع و بدائع گرديده است و چنان گمان كردهاند كه آنچه منسوب به مخالفين ديانت بوده باشد ، بايد از روى تعصب دينى آن را مكروه و مبغوض داشت اگرچه علوم و فنون بوده باشد و حال اينكه از روى تعصب دينى بر ايشان واجب چنان بود كه هرجا فضيلتى و كمالى و علمى و معرفتى ببينند ، خود را أحق و اولى دانسته در استحصال آن سعىها و كوششها به كار برند و نگذارند كه مخالفين ديانت حقهء اسلاميه در فضيلتى از فضائل و در كمالى از كمالات بر ايشان سبقت گيرند . افسوس ، هزار افسوس از اين سوءاستعمال تعصب دينى كه عاقبت آن به تباهى و اضمحلال منجر خواهد شد و مىترسم كه سوءاستعمال تعصب دينى مسلمانان هند بهجائى برسد كه يكبارگى مسلمانان دست از حيات شسته زندگانى را ترك كنند ! بهجهت آنكه مخالفين ديانت اسلاميه در اين عالم زندگانى مىكنند ! لاحول ولاقوة الا بالله العلى العظيم . ميل انتقاد آثار و اعمال ارباب صنائع و اصحاب اختراعات و حبّ خردهگيرى
هامش
[ 1 ] . محكمساختن
[ 2 ] . مخالفنمودن
[ 3 ] . خانه حقد و كين