حكومت در ثبات كامل است ، و عموم رعايا راضى هستند و پادشاه پدر رعاياى خود مىباشند ! و امتيازاتى كه به مردم اروپا داده مىشود ، اقداماتى است دوستانه ! و محض اين است كه به اهالى اروپا راه آمد و رفت بازگردد و بين ملت ايران و ملل اروپا ، كه آنقدر از يكديگر دور هستند ، اتفاق و اتحاد بهميان آيد ! و اگر در بعضى جاها بعضى از مردم ناراضى هستند ، با آرامش و ملايمت نمىتوان آنها را راضى كرد و بايد به زور و جبر اسباب سكوت آنها را فراهم آورد ؟ ! . و با اين تفصيل ، بايد دانست كه شورش سختى طبايع مردم را آماده كرده و همه حاضرند كه شورش كنند و اين شورش از حالا در شمال و جنوب و مشرق و مغرب ايران بظهور رسيده ولى عمال دولت آن را حمل بر اين نمودهاند كه بعضى برخوردها ! با پليس بميان آمده است ! به روزنامههاى خودتان نظر افكنيد و ببينيد كه بخاطر عكسالعمل آنها در مورد امتياز دخانيات و تغييرى كه مردم ايران از اين بابت داشتهاند ، چگونه با آنها رفتار نمودند ؟ . . . بررسى نتيجهء فتواى فوقالعاده مجتهد بزرگ كه به مسلمانان ايران دستور داد دخانيات استعمال نكنند ، براى آنكه معلوم نمايد كه ايرانىها از امتيازى كه در مورد دخانيات به كمپانى انگليسى داده شده است چقدر متنفر هستند ، كافى است . و اين امتياز از طرف پادشاه داده شده بود ، فقط بخاطر آنكه دخانيات را به مبلغ بيشتر بفروشند . و به نظر چنين مىآيد كه روزنامههاى انگليس نمىدانستند ! كه امتياز مطلق چه معنى دارد ؟ ! . و مجتهد بزرگ كه در كربلا و تاجر بزرگى كه در تهران هست واقعاً چه قسم مردمى باشند و چه كارها مىتوانند انجام دهند ؟ پادشاه براى بقاى اين امتياز ، به اقدامات سختى از قبيل تبعيد و تهديد و غيره دست زد ، ولى نتيجهئى نبخشيد . درباب فروش تنباكو و امتعه ديگر ، بايد دانست كه وقتى كه پادشاه اين امتياز را داد و دخانيات را فروخت يا آنكه مقرر نمود وزراى ايشان دخانيات را به يكنفر خارجى بفروشند ، اين تخطى و تعدى بحقوق ملت بود . پادشاه خيلى زود از خطاى خود آگاه شد ، ولى چون به اجنبى قول داده بود ،
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 122
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٢٢