خوب . اين دو نزد آنها تفاوت ندارد و ميان خوب و بد تمييزى نيست و سراسر آنها اغراق است . و علت اين كار مايلنبودن حكام و امراء باصلاح جرايد است . صاحب جريده مظلوم است ، زيرا اين حال براى حيات جرايدى كه بايد كارهاى مفيد و عقائد صائب و حوادث با حقيقت را نشر دهند ، مناسبت ندارد . در زمان فتنه آذربايجان قحطى در مملكت منتشر و ظلم حكمفرما بود ، به همين جهت اكراد طغيان كردند و اضطراب عمومى ظاهر شد . مردم متوحش و متحير بودند و عاقبت كار را نمىدانستند ، با وجود اين مصائب ، جرايد ايران در ستونهاى خود مىنوشتند كه شهر تبريز و نواحى آن در بهترين ! حال و در پرتو مساعى خدمتگزاران حضرت اقدس عالى ، امنيت ! برقرار و اهالى بدعاء ذات صاحبالبركات اقدس همايون عالى شاهنشاهى ارواحنافداه مشغول مىباشند . » ! ! ! . . . [ 1 ] 23 . اين قسمت از مكتوب سيد به خوبى سبب انتساب او را به افغانى و احتراز از تظاهر بايرانىبودن نشان مىدهد و براى گريز از اين گرفتاريها و رفع شر مأمورين وزارت خارجه كه باتكاى كاپيتولاسيون بر جان و مال تبعه ايران در خارج حكومت مىكردند ، ناگزير در عدم اظهار اصل و نسبت بوده است و گرنه جز يك ايرانى بصير مطلع ، هيچكس ديگر از عهده تشخيص دقيق جهات پريشان روزگارى ، برنمىآيد . [ 2 ]
هامش
[ 1 ] جملات ، شباهتى به نوشتههاى سيد ندارد . . . بويژه جمله « ارواحنافداه » نشان مىدهد كه از ساختههاى نويسندگان وطنى ، براى مصالح خاص خودشان بوده است . ( خ ) .
[ 2 ] توضيحات نامه از شادروان استاد محيط طباطبائى است كه در شماره 11 دوره دوم مجله محيط پس از نقل اصل نامه سيد ، درج شده است و ما براى استفاده عموم توضيحات ايشان را هم پس از متن نامه ، در اين كتاب نقل كرديم . ( خ ) .