توضيحات راجع به مطالب نامه 1 . معلوم است حاجى « سيدمستان داغستانى » كه از مردم مراغه بوده ، سيد را در دوره اقامت هفتسالهء مصر مىشناخته و او را نسبت به ايران و قضاياى مخصوص بدان طورى واقف و علاقمند مىدانسته كه از او استفسار مىكرده است . . . 2 . اقدامات بىنظير و فداكاريهاى مرحوم سيدمحمد طباطبائى و شركت مرحوم سيدعبداللَّه بهبهانى با مرحوم حاجى آقا نوراللَّه اصفهانى و مرحوم ثقةالاسلام تبريزى و نهضت مرحوم حاجى سيدعبدالحسين لارى برضد استبداد در بنادر و حمايت و ارشاد مرحوم آخوند خراسانى و مازندرانى و تهرانى در عتبات از جنبش مشروطهخواهان ، ثابت كرد كه تشخيص سيدجمالالدين و اظهار عقيده سيد درمورد علماى ايران صحيح و از روى وقوف كامل و اطلاع دقيق بوده است . 3 . پس از آنكه ميرزا حسنخان سپهسالار امتياز راهآهن را از ناصرالدين شاه گرفت ، دسايس سياست خارجى و افساد و تحريك درباريان و رجال سياسى مخالف سپهسالار مانع از انجام اين امر شد . 4 . در تأسيس دارالفنون تهران و تبريز و مدرسه همايونى اصفهان شنيده نشده كه عكسالعمل نامطلوب و كارشكنى از طرف روحانيان عصر شده باشد و تنها مدرسهاى كه بعد از اين تاريخ تأسيس شد و با مخالفت و مقاومت علماء و مردم مواجه گشت ، همانا مكتب نوآموزان مرحوم ميرزاحسن رشديه در تبريز بسال 1307 قمرى بود كه بيشتر بمناسبت رسمىكردن تدريس زبان تركى از روى كتاب « آناديلى » - زبان مادرى - بمخالفت عامه مردم از علماء و غيرعلما برخورد . و شكى نمىتوان آورد كه اين اظهار مخالفت يك تظاهر ملى محكم از طرف تبريزيان برضد تدريس زبان تركى و الغاء زبان فارسى در آذربايجان بوده كه اصولًا اين فكر زايدهء سياست كشورستانى روسيه در قفقاز بوده و بدست خدمتگزار زبردست ايشان كه قضا را نويسنده و اديب زبردستى بوده يعنى ( پالگونيك ميرزا فتحعلى آخوندف مترجم نايبالسلطنه قفقاز ) صورت عمل پيدا كرده بود ، ولى مورد قبول وطنپرستان ايرانى قرار نگرفت . 5 . در دوره فتحعلىشاه كه مسأله تبديل قشون قديم به نظام جديد پيش آمد ، ميرزابزرگ قائم مقام كه درحقيقت مؤسس نظام جديد در ايران اوست ، فتاوى موافقت علما را بدست آورده بعدها نيز كه در زمان محمدشاه تجديد اساس شد و همچنين در دوره ناصرالدين شاه كه معلم و مشاق از خارج آوردند - هيچ وقت كسى از روحانيان با اين تغيير وضع مخالفت نكرد .
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٠٤