تنبيه چهارمدر ذكر مذاهب صوفيه
و آن بسيار است ، و بعضى گفتهاند كه : اصول آنها چهار است و باقى فروع ، و اول اصول مذهب حلوليه است ، و دوم مذهب اتحاديه ، سوم مذهب واصليه ، چهارم مذهب عشّاقيه ، و بعضى اصول را شش گفتهاند به اضافهء تلقينيه وزراقيه ، و بعضى هفت گفتهاند به زيادتى وحدتيه ، واقوال ديگر نيز هست . لكن حق آن است كه همان دو مذهب اول بوده ، و باقى فروع . حلوليه گويند كه : حق تعالى در ما حلول كرده ، و همچنين در ابدان جميع عارفان ، وبطلان اين ظاهر است ، زيراكه هر عاقلى را علم قطعى حاصل است به اينكه هر حالّى محتاج است به محل بالضروره ، و هر محتاجى به غير خود ممكن است ، و ممكن واجب الوجود نتواند بود قطعاً « 1 » . واتحاديه گويند : با خدا يكى شدهايم ، و همچنين خدا با هر عاقلى يكى مىشود ، و حق تعالى را تشبيه به آتش كردهاند و خود را به آهن و انگشت ، وگويند : چنان كه آهن و انگشت به ملاقات ومصاحبت آتش آتش مىشوند ، عارف نيز به واسطهء قرب به خدا خدا مىشود . و اين سخن محض زندقه است ، و هر عاقلى مىداند كه از اينكه ممكنى طبيعت ممكن گيرد يا به صفت و رنگ ممكنى برآيد ، لازم نمىآيد كه ممكن واجب يا واجب ممكن شود ، وقياس ممكن به واجب ، و واجب به ممكن
هامش
( 1 ) حديقة الشيعه : 565