تذكره وتبصرهدر مسألهء تجرّد نفس و اخبار طينت
بدانكه ! ميان حكما ومتكلّمين در بيان نفس انسانى خلاف است ، مذهب حكما وجمعى از متكلّمين آن است كه نفس انسانى مجرد است « 1 » ، وافعال واعمال او همه مستند به اوست ، و بدن آلتى است از براى او ، و فاعل هيچ فعلى نيست . ومذهب اكثر متكلمين آن است كه آدمى مجرد بدنى است صاحب روح مانند ساير حيوانات ، وافعال از او صادر مىشود ، ونفس مجردى نيست . ومخفى نيست كه بنا بر مذهب ثانى اخبار طينت محمول بر ظاهر خود مىتواند شد ، و ممكن است كه ابدان مؤمنان از گلى خلق شده باشند ، وابدان كافران از گل ديگر ، و اين باعث اختلاف ايشان شود در خوبى وبدى ، وصدور افعال خوب و بد ، و همچنين آنچه گفتهاند كه : آنكه از طينت بد خلق شده از طينت خوب خلق نتواند شد ، وآنكه از طينت خوب خلق شده شخصى ديگر خواهد بود . و اما بر مذهب اوّل - كه تجرد نفس انسانى است - پس به حسب ظاهر در احاديث طينت اشكال مىشود بر تقدير تسليم سند آنها ، وحجيّت اخبار آحاد در اصول عقائد ، زيراكه فاعل بر اعتقاد ايشان نفس است ، و بدن به منزلهء آلت است ، پس اختلاف طينت ابدان باعث نشود كه نفوس متعلقهء به ابدانى كه از طينت بد خلق شدهاند ، بد كنند ، چنان كه جامهء دو شخصى در دو جامه باعث خوبى صاحب جامهء خوب ؛ وبدى صاحب جامهء بد نشود .
هامش
( 1 ) شرح تجريد علّامه : 195 ، شرح مقاصد تفتازانى : 3 / 304