متكلم به معنى موجد حروف واصوات نيست ، بلكه معلول او منحصر است در عقل اول ، پس بنابر اين قرآن را كلام خدا نمىدانند ، و اين كفرى است ظاهر . وايضاً ؛ افلاك را قابل خرق والتيام نمىدانند « 1 » ، و بنابر اين منكر معراج جسمانىاند ، كه از ضروريات دين است ، و منكر آياتند كه دلالت صريح بر انفطار وانشقاق افلاك دارند ، و اين انكار كفر صريح است . وايضاً ؛ خدا را عالم به جزئيات نمىدانند « 2 » ، پس منكر آيات وروايات صريحهاند ؛ در اينكه خدا عالم به هر چيز است ، و همچنين آيات ورواياتى كه مشتملند بر اخبار به امور جزئيه ووقايع مشخصه ، و شك نيست در اينكه منكر عموم علم الهى ملحد است . وايضاً ؛ مىگويند كه : بنده فاعل موجب است ، و در افعال خير وشر مضطر است ، و بنابر اين عذاب كفار وفجار عين ظلم خواهد بود ، وهركه خدا را ظالم داند بىشك كافر است . اگر گويند : ثواب وعقاب از لوازم ماهيت خير وشر است - چنان كه بعضى گفتهاند - اين قول باطل رفع ظلم از بارى نمىكند . و اگر گويند : ثواب وعقاب فعل فلك است ، اين اعتقاد نيز كفر محض ومخالف آيات وروايات است . و اگر گويند كه عذاب جهنم شر قليل است ، وارتكاب شر قليل از براى
هامش
( 1 ) بحارالانوار : 18 / 290
( 2 ) بحارالانوار : 4 / 87