و عموم مشروط نباشد ، و قيود و تعيّنات شرط ظهور وى باشد در مراتب نه شرط وجود او في حدّ ذاته ، و نزاع كه ميان شيخ علاء الدّوله و شيخ عبدالرزّاق كاشى رحمهما الله پيش از اين مذكور شد ، آن نيز از اين قبيل تواند بود ، واللَّه اعلم .
در رسالهء « اقباليه » مذكور است كه : درويشى در مجلس شيخ علاء الدّوله پرسيد كه : شيخ محيى الدّين عربى ؛ كه حق سبحانه را وجود مطلق گفته ، در قيامت به آن معاقب باشد يا نه ؟ فرمود كه : اين سخنان را قطعاً نمىخواهم كه بر زبان رانم ، كاش كه ايشان نيز نگفتندى ، چه سخن مشكل گفتن روا نيست ، اما چون گفته شد تأويل مىبايد كردن تا درويشان را شبهه در باطن نيفتد ، و نيز در حق بزرگان بىاعتقاد نشوند ، مىدانم كه شيخ محيى الدّين از اين سخن خواسته كه وحدت را در كثرت ثابت كند وجود مطلق گفته تا معراج دوّم را بيان تواند كرد و معراج دو است ، يكى كان اللَّه و لم يكن معه شيء ، و دريافتن اين آسان است ، دوّم آنكه والان كماكان ، و شرح اين مشكل است ، او خواسته كه ثابت كند كه كثرت مخلوقات در وحدت حق هيچ زيادت نكند ، وجود مطلق در خاطر او افتاده است ، چون يك شق او بر اين راست بوده ؛ وى را خوش آمده است ، و از شق ديگر كه نقصان لازم مىآيد غافل مانده ، چون قصد در اثبات وحدانيت بوده باشد حق تعالى از وى عفو كرده باشد ، چه هر كه از اهل قبله اجتهادى كرده است در كمال حق ؛ اگر خطا كرده است به نزديك من چون مراد او كمال حق بود از اهل نجات خواهد بود و مصيب از اهل درجات .
ولد الشيخ بمرسيه من بلاد الاندلس ليلة الاثنين السابع عشر من شهر رمضان سنة ستين وخمسمائه ، وتوفي ليلة الجمعة الثانية والعشرين من شهر ربيع الاخر سنة ثمان وثلاثين وستمائه بدمشق ، و دفن بظاهرها في سفح جبل قاسيون ، وحاليا آن موضع به
خيراتيه در ابطال صوفيه ( فارسى ) — صفحة 444
مساهمون: محمد علي بن محمد باقر الوحيد البهبهاني ( كرمانشاهي )
ص٤٤٤