خصوصياتى دارند ؟ مادّهء اوّليهء عقل چيست ؟ معناى عرش چيست و قرار گرفتن عقل در سمت راست آن ، به چه معناست ؟ اقبال و ادبار عقل ، چگونه است ؟ عقل روحانى ، چگونه موجودى است ؟ رابطهء عقل روحانى با عقل انسانى چيست ؟ و . . . .
شارحان اصول الكافى ، دربارهء اين مضامين ، ديدگاههاى گوناگونى دارند كه در اين ميان ، سه نظر ، مشهورتر است :
نظر اوّل . مراد از عقل در اين روايات ، عقل جزئىِ انسانى است ، در مقابل عقل كلّى ( عقل اوّل ) ، و اين عقل ، اوّلين جزء آفريده شده از نفس است و منظور از استنطاق و به سخن در آوردن وى ، اعطاى نيروى درك و تفكّر به انسان است . اقبال و ادبار نيز به معناى روى آوردن به سعادت و يا شقاوت است ؛ يعنى عقل ، تكويناً شايستگى تحصيل سعادت و شقاوت را دارد . از اين رو ، عقل ، معيار تكليف الهى خواهد بود . « 1 » نظر دوم . عقل ، به معناى نفس ناطقهء انسان است كه اوّلين موجود روحانىاى است كه آفريده شده ، و اقبال ، يعنى تعلّق گرفتن به بدن انسانى ، جهت تكميل آن ، و ادبار ، قطع تعلّق ، جدايى از بدن و برگشت به عالم ملكوت است . « 2 » نظر سوم . عقل ، به معناى جوهر مجرّدى است كه در ذات و افعال ، مستقل است .
اين عقل ، همان عقل اوّل است كه در نظر حكما و فلاسفه ، اوّلين موجودى است كه خداوند ، آن را آفريده ، و اقبال او ، به معناى روى آوردن به ايجاد مخلوقات ديگر است ، و ادبار هم به معناى برگشت و رجوع به ذات الهى و فراغت از خلقت ، خواهد بود . « 3 » يكى از مسائل مناقشهبرانگيزى كه در اين روايت مطرح شده ، اوّلين مخلوق بودن
هامش
( 1 ) . ر . ك : مرآة العقول ، ج 1 ، ص 27 .
( 2 ) . ر . ك : شرح اصول الكافى ، ملّا صدرا ، ج 1 ، ص 28 ؛ شرح اصول الكافى ، ملّا صالح مازندرانى ، ج 1 ، ص 66 .
( 3 ) . شرح اصول الكافى ، ملّا صدرا ، ج 1 ، ص 403 .