فصل چهارم : مفهوم عقل در روايات
براى يافتن تعريف واحدى از عقل در روايات ، لازم است تمامى عناوين و اوصاف مذكور براى عقل ، و همچنين ، اوصاف مربوط به جهل - كه متضادّ عقلاند - ، در رواياتْ مورد بررسى قرار گيرند ؛ زيرا روايات ، بويژه روايات « كتاب العقل و الجهل » اصول الكافى ، هيچ يك در صدد ارائهء تعريف براى عقل نبودهاند . بررسى اين روايات ، نشان مىدهد كه در مجموع ، بيش از هشتاد ويژگى براى عقل شمرده شده كه تحليل آنها نشان مىدهد دو نوع عقل ، مورد نظر روايات است :
الف . عقل روحانى . اين عقل ، موجودى روحانى و نورانى است كه اوّلين مخلوق از سنخِ خود است و ظاهراً قبل از خلقت انسان ، مورد امتحان الهى قرار گرفته و از اين آزمون ، سربلند بيرون آمده و به عنوان محبوبترين مخلوق الهى ، مورد تمجيد خداوند ، قرار گرفته است . « 1 » ب . عقل انسانى . اين عقل ، جزئى از وجود انسان و مقوّم و اساس انسانيت اوست « 2 » و از به دو پيدايش ، همراه وى بوده است و مانند يك دوست ، « 3 » وى را در زندگى يارى مىدهد تا با امر و نهى ، « 4 » او را مكلّف به انجام دادن دستورهاى عبادى و سير مراحل معنوى كند . « 5 » همچنين عقل ، انسان را به بندگى تشويق كرده ، موجب رشد اخلاق مىشود و بعد از مرگ ، ميزان سنجش اعمال صاحب خود است . « 6 » با توجّه به اين دو مفهوم از عقل در روايات ، در اين جا به تفصيل ، به هر يك از اين دو خواهيم پرداخت :
هامش
( 1 ) . همان جا .
( 2 ) . ر . ك : كتاب العقل و الجهل ، ح 23 .
( 3 ) . همان ، ح 27 .
( 4 ) . همان ، ح 1 .
( 5 ) . همان ، ح 23 و 26 .
( 6 ) . همان ، ح 23 .