از جمله آثارى كه در اين زمينه نگاشته شده ، كتاب ماهية العقل و حقيقة معناه ، تأليف حارث بن اسد محاسبى است كه اوّلين اثر در اين موضوع است . نويسنده ، از معاصران امام صادق عليه السلام بوده و از محضر ايشان ، بهرهمند شده است . وى ، با ديدى عرفانى و اخلاقى ، به بيان مفهوم عقل و جايگاه آن پرداخته است . امتياز اين كتاب ، قديمى بودن و همعصر بودن مؤلّف آن با امام عليه السلام است كه رنگ و بوى گفتار معصوم ، در آن نمايان است و از فرهنگ قرآنى و اسلامى در استدلالها و شواهد ، استفاده شده است ؛ امّا تفاوت اين كتاب با اثر حاضر ، در اين است كه در آن ، نگاه مستقيمى به گفتار معصومان عليهم السلام صورت نگرفته و نويسندهء آن ، بيشتر ، نگاه اخلاقى و عرفانى به موضوع داشته است .
كتاب ديگرى كه در اين زمينه مىتوان از آن ياد كرد ، مفهوم العقل و القلب فى القرآن و السنّة ، نوشتهء دكتر محمّد على الجوزو ، از مفتيان اهل سنّت لبنان است و دغدغهء اصلى آن ، يافتن رابطهء ميان عقل و قلب در قرآن و سنّت بوده است و تنها در فصل سوم آن ، به مفهوم عقل در قرآن و حديث ، پرداخته شده است .
تفاوت عمدهء اين كتاب با پژوهش حاضر ، اين است كه علاوه بر اين كه بخش كمى از اين كتاب به موضوع عقل اختصاص يافته ، در آن ، روايات معصومان عليهم السلام ، جز چند روايت از پيامبر صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام ، چندان مورد استفاده قرار نگرفته است .
غير از دو اثر ياد شده ، آثار ديگرى نيز در اين زمينه وجود دارد كه تفاوت عمدهء آنها با موضوع پاياننامهء حاضر ، در اين است كه آنها به طور كامل ، در صدد بررسى مفهوم عقل بر نيامدهاند و همچنين ، كاربرد آيات و روايات در آنها ، بسيار اندك است .
روش تحقيق
در اين پاياننامه ، نويسنده با روش كتابخانهاى ، الفاظ و محتواى روايات « كتاب العقل و الجهل » را بررسى كرده تا بتواند معناى عقل را از آنها به دست آورد و با همين