فضيلت و برترى در پاداش و جزا ، به ميزان درجات عقلها در شرف و نيكويى است . « 1 »
عقل اكتسابى
اين همان چيزى است كه در روايات ، به عنوان « عقل مسموع » از آن ياد مىشود . يعنى عقلى كه حاصل آموختن و شنيدن است و انسان ، آن را كسب مىكند . « 2 » چون عقول افراد بشر ، در اصل جوهر ، از جهت قوّه و ضعفْ متفاوت است ، پس عقلهايى كه فرا مىگيرند نيز از جهت كمال و نقص ، بر يكديگر برترى دارند . « 3 » به نظر مىرسد در رواياتى كه از عقل ، به عنوان راهنماى انسان ، دوستِ انسان و منشأ فهم و هوش و حافظهء دانش ، تعبير شده ، منظور ، همين عقل اكتسابى است . البته در صورتى كه صحيح و منطقى پرورش يابد . امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
انسان ، بر پايهء خرد ، استوار است و هوش و فهم و حافظه و دانش ، از خرد سرچشمه مىگيرند . انسان ، با خرد به كمال مىرسد و خرد ، راهنما و روشنگر و كليد گشايشگر كار اوست . « 4 »
از سوى ديگر ، مىتوان منظور از عقل در كتب اخلاقى را نيز عقل اكتسابى دانست ؛ « 5 » چون عقل نيز با افزايش عمر انسان ، افزونتر و بيشتر مىشود ، البته با توجّه به قوّت و ضعف عقل فطرىاش . راغب اصفهانى ، در اين خصوص معتقد است در هر جا كه خداوند ، كفّار را به دليل نداشتن عقل ، مورد مذمّت قرار داده ، منظور از آن ، فقط اشاره به عقل مسموع ( اكتسابى ) است . مانند « كسانى كه كفر مىورزند . . . » تا آن جا
هامش
( 1 ) . شرح اصول الكافى ، ص 177 - 179 .
( 2 ) . تربيت عقلانى ، ص 54 .
( 3 ) . شرح اصول الكافى ، ص 174 .
( 4 ) . الكافى ، ج 1 ، ح 23 .
( 5 ) . با استناد به معناى سومى كه از ملّاصدرا براى عقل ذكر شد .