حجّت ، به معناى دليل و برهان روشن است ، به گونهاى كه جايى براى عذر و بهانه باقى نمىگذارد و احاديثى كه تاكنون در اين بخش ذكر شده ، بر اهمّيت و اعتبار عقل نزد اهل بيت عليهم السلام دلالت مى كنند و اين كه آنچه به واسطهء عقل ، درك و فهم مىشود ، تا چه حد ، قابل توجّه و اطمينانبخش است .
نكتهء مهم اين است كه عقل كه طبق كلام معصوم ، « 1 » حجّت باطنى است ، اساس حجّيت حجّت ظاهرى نيز هست و عقل است كه انسان را به خدا و دين و شريعت مىرسانَد ؛ زيرا اساس هر دين الهى ، اثبات خدا و نبوّت است و اين هر دو ، با عقل به اثبات مىرسند . از سوى ديگر ، پس از آن كه حجّيت دينْ روشن شد ، عقل ، وجوب پيروى از خدا و رسولش را نشان مىدهد و از همين جاست كه يكى از شرايط تكليف ، عقل است . « 2 » در الكافى ، احاديث ديگرى هم بر حجّيت عقل تأكيد دارند ، چنان كه امام صادق عليه السلام فرمودند :
حجّة اللَّه على العباد النبى ، و الحجّة فيما بين العباد و بين اللَّه العقل . « 3 »
به عقيدهء ملّاصدرا ، پيامبر كه از جانب پروردگار ، به عنوان حجّت ظاهرى براى بندگان فرستاده مىشود ، در مثل ، مانند كسى است كه انسان كورى را هنگام راه رفتن براى برداشتن هر قدم ، كمك و راهنمايى مىكند . پيامبر نيز براى كسانى حجّت است كه عقولشان به حد كافى از رشد نرسيده ، يعنى غير اهل بينش يا اهل حجاب كه براى ايمان آوردن به حقيقت ، نيازمند به رؤيت معجزهء آشكار هستند ؛ ولى بعد از اين كه انبيا فرستاده شدند و كتاب و شريعت براى مردم فرو فرستاده شد ، فقط حجّت باطنى -
هامش
( 1 ) . الكافى ، ح 12 .
( 2 ) . « ماهيت عقل و تعارض عقل روحى » ، رضا برنجكار ، مجله نقد و نظر ، ش 3 .
( 3 ) . الكافى ، ح 22 .