حوزه درس ايشان بعداز حوزه درس مرحوم آية الله آخوند خراسانى به صورت كم نظيرى در آمد . مرحوم آية الله نائينى بسيار مايل بودند كه شركت كننده ها درس را بنويسند . معمول شركت كنندگان در درس ايشان مطالب را با دقت مى نوشتند . مرحوم آقا سيد جمال اصفهانى مى فرمودند : من يك طاقچه تقريرات درس آقا را دارم .
ايشان مى فرمودند : من حدود سى سال در خدمت مرحوم نائينى بودم و تا آخرين روز درس ايشان آمدم و همه را يادداشت كردم . مرحوم آية الله نائينى ميل داشتند هميشه يكى دو تا از تقريرات درس ايشان خدمتشان باشد و نگاه بكنند .
ايشان آثار زيادى داشتند ولى چون بسيار خوش قلم بودند و به ادبيات و درستى عبارات اهميت زياد مىداند نمى خواستند كه اين آثار چاپ شود كه نكند اشتباهات ادبى داشته باشد . در بسيارى از ابواب فقه ايشان نوشته داشتند . اين آثار چاپ نشد و من فكر مى كنم اكنون از ميان رفته باشد . كتاب « تنبيه الأمة و تنزيه الملّة » مرحوم آية الله نائينى كتاب علمى و مستند خوبى است . بزرگان حوزه نجف به اين كتاب عنايت داشتند . كتاب كتاب خوب و مفيدى بود و مى توانست در آن روز بسيار مفيد باشد ولى متاسفانه محيط اقتضاء نكرد و نتوانست از آن بهره لازم را بگيرد حتى كسانى براى مرحوم آية الله نائينى به اين جهت اسباب زحمت هم شدند . . بعد از مرحوم آية الله آقاى آخوند خراسانى براى كسانى كه با مرحوم آقاى آخوند همفكر بودند يا تماس داشتند وضع نابسامانى پيش آمد . بخصوص براى مرحوم آية الله نائينى وضع بدتر شد چرا كه اكثر كارهاى اجتماعى و مبارزاتى مرحوم آية الله آقاى آخوند با مشورت مرحوم آية الله نائينى انجام مى شد و بسيارى از نامه ها و مراسلات مرحوم آية الله آقاى آخوند با مشورت و كمك مرحوم آية الله نائينى تهيه مى گشت ؛ به اين جهت بعداز فوت مرحوم آية الله آخوند اوضاع براى مرحوم آية الله نائينى بسيار سخت شد وايشان حتى از نظر اقتصادى در مضيقه قرار گرفتند . در آن تنگناهاى اقتصادى و غير اقتصادى مرحوم آية الله نائينى و مرحوم آية الله شيخ محمد حسين كمپانى با يك
فيض نجف ( فارسى ) — صفحة 255
مساهمون: الشيخ رحيم القاسمي
ص٢٥٥