در دو آيه از قرآن كريم كه فعل به دو وجه ماضى و مضارع خوانده شده است ، سياق در اختيار قرائت نقش دارد .
1 .
( وَ يَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَ نُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا )
( فرقان : 25 )
« و روزى كه آسمان با ابرى سپيد از هم مىشكافد و فرشتگان نزول يابند » .
فعل « نُزِّلَ » به دو وجه « نُزِّلَ » و « نُنزِلُ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « نُزِّلَ » است ( دانى ، 1930 م ، ص 164 ) . « نُزِّلَ » فعل ماضى مجهول است و « الْمَلَائِكَةُ » نائب فاعل و مرفوع است . طرفداران قرائت مشهور به سياق كلمات استناد نموده و معتقدند : واژه « نُزِّلَ » مصدر از باب تفعيل است و بنا بر قرائت مشهور « نُزِّلَ » هماهنگ با « تَنزِيلًا » است ( ابن خالويه ، 1421 ق ، ص 265 ؛ مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 146 ) .
ب . ابن كثير « نُنزِلُ » قرائت كرده است ( ابن خلف ، 1409 ق ، ص 129 ) . فعل « نُنزِلُ » فعل مضارع معلوم از باب افعال است . خداوند متعال از خود خبر مىدهد « نحن نُنزِلُ الملائكةَ » ما ملائكه را نازل مىكنيم . مستند ابن كثير آيه
« ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ ما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ »
( حجر : 8 ) است كه فعل « نُنَزِّلُ » به وجه جمع ذكر شده است ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 510 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « نُزِّلَ » را به دو وجه « نُزِّلَ » و « نُنزِلُ » قرائت كرده اند . منابع احتجاج قراءات سياق كلمات را علت اختيار قرائت به وجه مجهول « نُزِّلَ » مىدانند ؛ زيرا « تَنزِيلًا » مصدر باب تفعيل است و قرائت « نُزِّلَ » بر وزن تفعيل هماهنگ با مصدر است . بنابراين قرائت مشهور هماهنگ با سياق و اسلوب قرآن است . و با توجه به اسلوب قرآن كريم به نظر مىرسد ، استناد ابن كثير به آيه
« ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ ما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ »
( حجر : 8 ) در توجيه قرائت « نُنزِلُ » قابل نقد است . قرائت ابن كثير « نُنزِلُ » بر وزن افعال است در حالى كه فعل « نُنزّلُ » در آيه مستند وى از باب تفعيل است . وى تنها به وجه متكلم مع الغير بودن فعل استناد نموده و با استناد به اين آيه ، واژه را نيز به وجه متكلم مع الغير خوانده است . اين نقد به قرائت وى وارد است كه اگر در باب انزال ملائكه خداوند متعال به وجه جمع فعل انزال را بيان مىكند ، چرا « نُنَزِّلُ » با تشديد قرائت نشود تا با مصدر آن « تَنزِيلَاً » هماهنگ باشد ؟