« وَقَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ » و « حَسْرَةً فِى قُلُوبِهِمْ » استناد مىكنند كه به وجه غائب از كفار خبر مىدهد و جمله « وَاللّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » بدين معناست كه خداوند به آن چه كفار انجام مىدهند ، آگاه است ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 3 ، ص 92 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « تَعْمَلُونَ » در جمله پايانى آيه را به دو وجه « تَعْمَلُونَ » و « يَعْمَلُونَ » قرائت كرده اند و هماهنگى با سياق جملات علت قرائت هر دو وجه دانسته شده است .
به نظر مىرسد قرائت جمهور « تَعْمَلُونَ » با سياق جملات هماهنگ است ، زيرا صدر آيه مؤمنان را مورد خطاب قرار داده و از ايشان مىخواهد كه مانند كفار نباشند
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا »
آن گاه در چند جمله ويژگى كفار را بيان مىكند ، سپس سخن را متوجه مؤمنانى كه در آغاز آيه مورد خطاب قرار گرفته اند ، مىكند و جمله
« فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ »
را بيان مىكند ، گويا اين جمله پايانى تعليل ، جمله آغاز كلام است كه فرمود :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا »
يعنى اگر مىگويم مانند كفار نباشيد براى اين است كه خداوند به اعمال شما آگاه است .
البته سياق آيات نيز مؤيد قرائت جمهور است ؛ زيرا در آيه بعد خطاب به مؤمنان مىفرمايد :
« قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ »
( آل عمران : 157 ) .
6 .
( وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ )
( آل عمران : 180 )
« و كسانى كه به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا كرده ، بخل مىورزند ، هرگز تصور نكنند كه آن [ بخل ] براى آنان خوب است ، بلكه برايشان بد است . به زودى آنچه كه به آن بخل ورزيدهاند ، روز قيامت طوق گردنشان مىشود . ميراث آسمانها و زمين از آنِ خداست ، و خدا به آنچه مىكنيد آگاه است » .
فعل « تَعْمَلُونَ » به دو وجه « تَعْمَلُونَ » و « يَعْمَلُونَ » قرائت شده است :