لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ )
( نور : 55 )
« خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند ، وعده داده است كه حتماً آنان را در اين سرزمين جانشين [ خود ] قرار دهد همان گونه كه كسانى را كه پيش از آنان بودند جانشين [ خود ] قرار داد ، و آن دينى را كه برايشان پسنديده است به سودشان مستقر كند ، و بيمشان را به ايمنى مبدل گرداند ، [ تا ] مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريك نگردانند ، و هر كس پس از آن به كفر گرايد آنانند كه نافرمانند » .
فعل « اسْتَخْلَفَ » به دو وجه « اسْتَخْلَفَ » و « اسْتُخْلَفَ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « اسْتَخْلَفَ » به فتح تاء است ( ابن الباذش ، 1403 ق ، ج 2 ، ص 713 ) . « اسْتَخْلَفَ » فعل ماضى معلوم و فاعل آن ضمير مستتر هو است كه به « الله » باز مىگردد . « الَّذِينَ » در محل نصب و مفعول به است . طرفداران قرائت مشهور سياق جملات را علت اختيار قرائت « اسْتَخْلَفَ » دانسته اند زيرا لفظ جلاله در جمله ابتداى آيه
« وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
ذكر شده است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 142 ) .
ب . شعبه « اسْتُخْلَفَ » به ضم تاء قرائت كرده است ( ابن مجاهد ، 1988 م ، ص 458 ) . فعل « اسْتُخْلَفَ » فعل ماضى مجهول است كه « الَّذِينَ » در محل رفع و نائب فاعل است . علت قرائت به وجه مجهول ، معلوم بودن فاعل است ( ابن ابى مريم ، 1414 ق ، ج 2 ، ص 921 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : فعل « اسْتَخْلَفَ » به دو وجه « اسْتَخْلَفَ » و « اسْتُخْلَفَ » قرائت شده است . منابع احتجاج قراءات ، قرائت « اسْتَخْلَفَ » به وجه معلوم را هماهنگ با سياق جملات مىدانند .
38 .
( وَ أَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ )
( قصص : 82 )