« و مادران [ بايد ] فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند . [ اين حكم ] براى كسى است كه بخواهد دوران شيرخوارگى را تكميل كند . و خوراك و پوشاك آنان [ مادران ] ، به طور شايسته ، بر عهده پدر است . هيچ كس جز به قدر وسعش مكلف نمىشود . هيچ مادرى نبايد به سبب فرزندش زيان ببيند ، و هيچ پدرى [ نيز ] نبايد به خاطر فرزندش [ ضرر ببيند ] . و مانند همين [ احكام ] بر عهده وارث [ نيز ] هست . پس اگر [ پدر و مادر ] بخواهند با رضايت و صوابديد يكديگر ، كودك را [ زودتر ] از شير بازگيرند ، گناهى بر آن دو نيست . و اگر خواستيد براى فرزندان خود دايه بگيريد ، بر شما گناهى نيست ، به شرط آنكه چيزى را كه پرداخت آن را به عهده گرفتهايد ، به طور شايسته بپردازيد . و از خدا پروا كنيد و بدانيد كه خداوند به آنچه انجام مىدهيد بيناست » .
فعل « تُضَآرَّ » به دو وجه منصوب « تُضَآرَّ » و مرفوع « تُضَآرُّ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « تُضَآرَّ » به فتح راء است ( ابن مجاهد ، 1988 م ، ص 183 ) . در اين قرائت « لا » نهى است و فعل « تُضَآرَّ » فعل مضارع مجزوم به لا نهى است ، و « راء » در فعل « تُضَآرَّ » به دليل التقاء ساكنين و هماهنگى حركت با حرف الف كه قبل از آن قرار گرفته است ، مفتوح مىشود ( سيبويه ، 1408 ق ، ج 2 ، ص 265 ؛ ابن خلف ، 1418 ق ، ص 430 ) . بنابراين قرائت فتح مبتنى بر نهى است و يك حكم شرعى را در مورد مادر بيان مىكند . ادامه آيه مىتواند قرينه اى بر تقويت اين نظر باشد ، زيرا مىفرمايد : « وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ » كه داراى لحن امرى است . طرفداران اين وجه از قرائت ، به قرائت ابن عباس و ابن مسعود استناد مىكنند كه « لاتضارَر » خوانده اند ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 136 ) .
طبرى قرائت مشهور را ترجيح داده و مىگويد : « أولى القراءتين بالصواب فى ذلك قراءة من قرأ بالنصب ، لأَنه نهى من الله تعالى ذكره كل واحد من أبوى المولود عن مضارة صاحبه له حرام عليهما ذلك بإجماع المسلمين ، فلو كان ذلك خبرا لكان حراما عليهما ضرارهما به كذلك و بما قلنا فى ذلك من أن ذلك بمعنى النهى تأوله أهل التأويل » ( طبرى ، 1412 ق ، ج 2 ، ص 307 ) .
ب . ابن كثير و ابوعمرو « تُضَآرُّ » به رفع راء خوانده اند ( دمياطى ، 1407 ق ، ص 204 ) . در اين وجه از قرائت ، فعل « تُضَآرُّ » فعل مضارع مرفوع است و جمله « لَا تُضَآرَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا » لفظاً خبريه است ؛ اما در معنا انشائيه است و اين اسلوب در كلام عرب و قرآن كريم شايع است . در
اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — صفحة 158
مساهمون: زهرا قاسم نژاد
ص١٥٨