نقد شروح تحفه العراقين خاقانى با تاكيد بر شرح اسماعيل خان ابجدى
دكترمحسن محمدى « 1 »
ناصر اسدى « 2 »
چكيده
منظومه مثنوى تحفة العراقين يا ختم الغرائب خاقانى ، گزارش سفر حجى است كه بنابر دقيق ترين پژوهشها بخشى از آن ( عراق عجم ) واقعى و ديگر بخشهايش ( عراق عرب و عربستان ) خيالى هستند . اين كتاب داراى مقدمه منثور به قلم خود خاقانى است . متن كتاب در شش مقاله تنظيم شده است و هر مقاله نيز به چندين فصل كوچك تر تقسيم شده است . خاقانى در اين مثنوى در خطاب به آفتاب به شرح سفر خود از زادگاهش شروان به شهرهاى رى ، همدان ، موصل ، كوفه ، بغداد ، و . . . همراه با ستايش بزرگان و دانشمندان و گاه وصف پيشه وران پرداخته و البته وصف و مدح مفصلى از مكه و مدينه و بيابانها و اماكن آنها مانند كعبه ، مسجد الحرام ، مسجد النبى و . . . به دست داده است . وى گاه زبان به شكايت از آفتاب مىگشايد ولى بيشتر آن را توصيف و ستايش مىكند . همچنين در اين مثنوى مىتوان به اطلاعات مهمى از زندگى خاقانى و اطرافيانش دست يافت .
مثنوى تحفة العراقين تاكنون بارها در ايران ، هند و پاكستان به چاپ رسيده است . از جمله چاپ هاى آن كه تعليقاتى از ابيات را نيز به همراه دارند ؛ چاپ مير محمد اسماعيل خان ابجدى ( هند / 1954 م ) ، چاپ دكتر يحيى قريب ( تهران / 1333 ش ) ، چاپ دكتر يوسف عالى عباس آباد ( تهران / 1386 ش ) و چاپ على صفرى آق قلعه ( تهران / 1387 ش ) هستند . در اين مقاله كوشش شده است تا مقايسهاى انتقادى از تصحيح و تعليقات چاپ هاى مذكور ، با نگاهى ويژه به چاپ و شرح ابجدى كه پيش از اين نقد و معرفى بر آن نوشته نشده است ارائه شود .
كليد واژه : خاقانى ، تحفه العراقين ، سفرنامه منظوم ، شرح و تصحيح متون .
هامش
( 1 ) . دانشيار گروه زبان و ادبيات فارسى دانشگاه اصفهان .
( 2 ) . كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسى دانشگاه اصفهان