الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا
« 1 » ،
رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ
« 2 » .
[ مبحث چهارم در آنكه افعال اللّه تعالى از براى غرض است ]
تنبيه : بدانكه اختلاف واقع است در آنكه افعال اللّه تعالى از براى غرض است
هامش
- اشاعره مىگويند كه خداوند فاعل هر عملى است ، چه حسن باشد و چه قبيح .
محال بودن قبح بر خداوند دو وجه دارد :
نخست آنكه براى خداوند صارفى است كه او را از انجام قبيح باز مىدارد و آن علم خداوند است به عمل زشت ؛ و زمانى كه خداوند به زشتى عمل آگاه شد ، ديگر انگيزهاى براى انجام فعل قبيح باقى نمىماند .
و دوم حكمت است .
و اين هردو محال است . چون خداوند را نيازى نيست و همچنين در عمل قبيح حكمتى نهفته نباشد .
دوم اينكه اگر جايز بود بر خداوند انجام قبيح ، ديگر اثبات نبوّتها امكانپذير نبود . لازم باطل است اجماعا ؛ پس ملزوم هم باطل خواهد بود .
بيان ملازمه اينكه اگر خداوند دروغگو را تصديق كند ، قبيح نباشد ؛ در اين صورت ممكن نبود جزم به صحّت نبوّت .
فحينئذ يستحيل عليه إرادة القبيح لأنّها قبيحة .
اين سخن مؤلّف در جواب اعتقاد اشاعره است كه مىگويند : خداوند اراده مىكند جميع كائنات را خواه حسن باشد ، خواه قبيح ، شرّ باشد يا خير ، ايمان باشد يا كفر . زيرا كه خداوند موجد كلّ كائنات است . ولى معتزله مىگويند كه محال است خداوند اراده كند قبيح و كفر را . چرا كه ارادهء قبيح ، خود قبيح است و ما مىدانيم كه عقل همچنانكه فاعل قبيح را ذمّ مىكنند ، ارادهكنندهء قبيح و امركنندهء قبيح را هم ذمّ مىكند . پس مؤلّف كه عبارت را با فاء نتيجه آورده است « فحينئذ » مىگويد : از امتناع فعل قبيح ، لازم مىآيد ارادهء آن نيز قبيح باشد .
الرابع فى أنّه تعالى يفعل لغرض لدلالة القرآن عليه و لاستلزام نفيه العبث و هو قبيح .
اشاعره قائلند كه خداوند كارهاى خود را براى غرض و هدفى انجام نمىدهد . چرا كه لازم مىآيد خداوند ناقص باشد و با اين غرض كامل شود .
معتزله مىگويند : افعال خداوند حتما بايد روى هدف و غرض باشد و الّا افعالش عبث خواهد بود .
و اين سخن معتزله مطابق عقيدهء مذهب اماميه است و حقّ است به دو دليل عقلى و نقلى ؛ امّا دليل نقلى آن است كه آيات قرآن كريم به اين امر دلالت مىكند ، مانند قول خداوند تعالى :أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً.
( 1 ) . « آسمان و زمين و آنچه ميان آنهاست را بيهوده نيافريدهايم . آن گمان كسانى است كه كفر مىورزند » ص / 27 .
( 2 ) . « پروردگارا اين [ جهان ] را بيهوده نيافريدى ؛ پاك و منزّهى تو ؛ ما را از عذاب آتش نگه دار » آل عمران / 191 .