خَلْقٍ عَلِيمٌ
« 1 » و مثل قول اللّه تعالى :
أَ فَلا يَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِي الْقُبُورِ
« 2 » و مثل اين در كلام اللّه بسيار است و اينجا به اين مذكورات اقتصار نمود .
و كلّ من له عوض أو عليه يجب إعادته عقلا و غيره يجب إعادته سمعا .
يعنى جميع آنهايى كه ايشان را عوض است بر اللّه تعالى يا بر مكلّفين يا مكلّفى كه بر او عوض است ، « 3 » واجب است بر خداى تعالى « 4 » اعادهء ايشان به حسب عقل .
جهت ايصال حقّ او به او يا اخذ حقّ از او و تسليم كردن به غير ؛ كه اگر چنين نباشد ، لازم آيد ظلم ؛ و ظلم قبيح است ، چنانچه گذشت مرّة بعد مرّة ؛ و اعادهء غير آنكس كه او را عوض بر كسى نباشد يا بر او عوض نباشد « 5 » واجب است « 6 » به حسب سمع ، و واجب نيست به حسب عقل . جهت آنكه اگر منعدم شود بالكلّيه و عود نكند اصلا ، عدم اعادهء آنكس مستلزم محال نيست به حسب عقل .
تنبيه : بدانكه مراد به عوض كه مذكور است اينجا نفعى است كه مستحقّ آن باشند ، اعمّ از آنكه مقرون به تعظيم باشد يا مقرون به تعظيم نباشد تا مشتمل ثواب باشند .
و يجب الإقرار بكلّ ما جاء به النبىّ - صلّى اللّه عليه و آله - .
هامش
( 1 ) . « مىگويد : چه كسى استخوانها را در حالىكه پوسيدهاند از نو زنده مىكند ؟ ! بگو همان كسى كه نخست آنها را پديد آورده است ، آنها را زنده مىكند . » يس / 78 - 79 .
( 2 ) . « آيا نمىداند زمانى را كه آنچه در گورها است ، زيروزبر مىشود . » عاديات / 9 .
( 3 ) . يعنى هركس كه كار نيكى كرده ، بر خداوند يا بر مكلّفين است كه پاداش آن را بدهد و نيز اگر خطايى مرتكب شود ، بر خداوند است جزاى آن .
( 4 ) . س : - بر خداى تعالى .
( 5 ) . يعنى كسى كه براى او يا بر عهدهء او حقّى از اشخاص ديگر نيست ، خواه انسان باشد - از اطفال و ديوانگان - و خواه از حيوانات .
( 6 ) . س : + اعادهء آنكس .