كه مكمّل است به حسب عقل . از براى آنكه عقل حاكم است بر آنكه قبيح است تقدّم مفضول بر فاضل ، و اين بديهى است ؛ و تقدّم مساوى بر مساوى نيز ممتنع است ، چنانچه « 1 » ممتنع است ترجيح بلا مرجّح . امّا به حسب نقل ، چنانچه وارد است در قرآن :
أَ فَمَنْ يَهْدِي
« 2 » إلى آخره ، الآية .
تنبيه : بدانكه نبىّ - صلّى اللّه عليه و آله - نيز افضل است از ملائكه عقلا و سمعا .
امّا به حسب عقل از جهت آنكه بشر را امور متضادّه هست از براى قوّت عقلى ، و شواغل در طاعت علميه و عمليه ، مثل شهوت و غضب ؛ و شكّ نيست در آنكه مواظبت بر طاعات و عبادات و تحصيل كمالات ، به قهر و غلبه بر چيزى است « 3 » كه ضدّ قوت عقلى باشد ؛ و ابلغ است در استحقاق ثواب ؛ و معنى افضليت زيادت استحقاق ثواب است .
و به حسب نقل چنانچه در قرآن وارد است :
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ
« 4 » ،
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
« 5 » .
و شكّى نيست كه حكيم عالم امر نمىكند ملائكه را به سجود ، اگر افضل باشند « 6 » از آدم ؛ و نيز شكّى نيست كه معلّم افضل است از متعلّم ؛ و صريح است كه آيه دلالت مىكند بر آنكه غرض ، اظهار افضليت آدم بود بر ملائكه ؛ چون اين خفى بود
هامش
( 1 ) . س : + آنكه .
( 2 ) . « آيا آن كسى كه هدايت يافت » يونس / 35 .
( 3 ) . س : - است .
( 4 ) . « و تكبّر ورزيد و در زمرهء كافران قرار گرفت » بقره / 34 .
( 5 ) . و همهء نامها را به آدم آموخت و سپس آنها را بر فرشتگان عرضه داشت . پس گفت : اگر راست مىگوييد به من از نامهاى ايشان خبر دهيد . گفتند : منزّهى تو ، ما را دانشى نيست مگر آنچه كه تو به ما آموختى . بدرستى كه تو دانا و فرزانهاى . فرمود : اى آدم ! آنان را از نامهايشان خبر ده . فرمود : آيا به شما نگفتم كه من نهان آسمانها و زمين را مىدانم و مىدانم آنچه را آشكار مىداريد و آنچه را پنهان مىكنيد » بقره / 31 - 33 .
( 6 ) . س : باشد .