خليلى [ - حاج ميرزا حسين تهرانى ] تقديم شده است ، و اين در حالى بود كه استاد ، به عادت معمول خويش ، براى عبادت در مسجد سهله اقامت داشت . من به عزم ديدن استاد ، همراه پسر فاضلم شيخ على از نجف عازم كوفه شديم .
در كوفه اثاثمان را در مقام ابراهيم ( ع ) گذارديم و جماعت ، در مقام خضر ( ع ) بودند . نوهء بزرگ استاد ، شيخ محمد تقى - عالم آشنا به عواقب امور - پيشآمد و اثاث ما را نزد آنها برد . حضرت استاد در مسجد روى تختى نشسته بود . . .
فراموش نمىكنم كه زمان ، شب دوشنبه 7 شوال 1326 قمرى بود ، سه روز پيش از آنكه وى دار فانى را وداع گويد . شيخ به استاد خبر داد كه محمد حرز الدين امشب ( به ملاقات ) آمده است . استاد آمد و مقدارى از شب را ، با رويى خوش و مايل به صحبت و مزاح ، با ما گذراند . در اين فاصله ، هرچه درصدد برآمدم كه با وى خلوت كرده و مطلب خود را - كه اصولا براى آن به كوفه آمده بودم - با وى در ميان بگذارم ، ممكن نشد و طرح آن مسئله ، به اشاره نيز مقدور نبود ، زيرا مجلس از رجال شاخص ايرانى - كه اهل حل و عقد بودند - پر بود .
استاد - چون از سردى و بىميلى من به مجلس شورا و عاقدين آن آگاه بود - ابتدا پرسيد : آيا امر به معروف واجب است يا نه ؟ در پاسخ گفتم : واجب است با شرايطش . . .
مىخواستم بگويم پاسخ نوشتن شما در زير استفتاى تهرانيها رجحانى ندارد ، بلكه مايهء ريخته شدن خونها است . لكن بر جان خود از ترور مىترسيدم !
صبح كه شد ، استفتايى - به خط فارسى - بر استاد خواندند كه بخشى از آن چنين بود :
جزاى كسى كه با خدا و رسول به جنگ برخيزد و در زمين به فساد كوشد چيست ؟ آيا اين آيهء شريفه شامل او نمىشود كه مىگويد :
« إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا . . . » ؟
من استفتاى مزبور را از دست ايشان گرفتم و در حالى كه چشم حضار به من خيره شده بود كه چه مىكنم و چه مىگويم ، مندرجات آن را از نظر گذراندم . ديدم آخوند خراسانى و شيخ عبد اللّه مازندرانى - قدس اللّه روحيهما - در جواب نوشتهاند : « واجب است » يا عبارتى نظير اين . استاد نيز پاسخى چون آنان ، داده است .
استفتا آورندگان از مجلس برخاسته و شتابان ، بيرون رفتند و من يقين كردم كه علماى ايرانى معارض [ با مشروطه ] دستگير شدهاند [ يا خواهند شد ] .
سپس ، مجلس پراكنده شد و فرصتى فراچنگ آمد كه آنچه در نظرم بود با استاد و باقى