آيت اللّه حاج سيد مهدى اخوان مرعشى اظهار داشتند : « اگر مشروطه نشده بود ، مرحوم آخوند مرجع ( كل ) شده بود . مشروطهاى شد و تاحدودى تند و بىملاحظه عمل كرد و درنتيجه متديّنين ، با ملاحظهء مفاسد مشروطه ، از ايشان كناره گرفتند . مرحوم نائينى هم روزهاى اول تند بود اما اين اواخر كتابش را جمع كرد .
پدرم ، آيت اللّه آسيد محمد رضا رفسنجانى ( از شاگردان آسيد اسماعيل صدر در كربلا ، و آخوند و سيد در نجف ) ابتدا از هواداران مشروطه بود ولى بعدا كه ديد شارلاتانها در كار مشروطيت دخالت دارند برگشت و با آنان مخالف شد » .
جناب اخوان مرعشى تأكيد كردند : « اگر من و شما هم در آن زمان بوديم ، به علت نفرت از مظالم و مفاسد حكام قاجار ، مشروطهخواه مىشديم . منتها بعدها مسائلى بروز كرد كه وضعيت را تغيير داد . . . » . سپس افزودند :
« علتش هم اين بود كه پدرم مىگفت : " ديدم در دستگاه آقاى آخوند ، گاه برخى چيزها - تلگرافها ، اعلاميهها و نامهها - را مىآورند و به اسم ايشان مهر مىكنند كه آقاى آخوند ، اطلاعى از آنها ندارد " . پدرم با مشاهدهء اين امر ، از هوادارى مشروطه برگشت و به سيد تمايل پيدا كرد و به مرور با ايشان صميميت بسيار يافت ، چندانكه از شاگردان درجهء اول ايشان گرديد و اگر در نجف مانده بود نوبت مرجعيت به بعضى از مراجع مشهور بعدى نمىرسيد . با تحولى كه در رويّهء پدرم نسبت به مشروطه رخ داد ، متقابلا بين ايشان با دوست پيشينشان مرحوم ميرزاى نائينى ، كدورت و نقار حاصل شد . به گونهاى كه مرحوم نائينى روزى نزد مرحوم حاجى ميرزا على شيرازى ( برادرزاده و داماد ميرزاى شيرازى بزرگ ، و دايى والد ما ) از پدرم گلايه كرده بود كه : آقاى رفسنجانى در روابطش با ما سرد است و جواب سلام من را نمىدهد . حاج آقا دايى موضوع را با پدرم در ميان گذاشته بود ، ايشان گفته بود : اما جواب سلام ؛ واجب است و من جواب سلام ايشان را مىدهم ؛ ايشان نمىشنود . و اما سردى روابط ؛ بله ، روابط ما با ايشان سرد است ، زيرا من از ايشان گلهمندم . چون من و ايشان ، هردو در دستگاه آقاى آخوند بوديم و مىديديم گاه مطالبى را بدون اطلاع آخوند انتشار مىدهند ؛ من روى اعتراض به اين امر ، از دستگاه آخوند بيرون آمدم ، ولى ايشان ماندند » .
در تأييد اظهارات فوق ، بايد به نامهاى از خود آخوند خراسانى خطاب به حاج آقا نور اللّه اصفهانى اشاره كرد كه در آن ، مرحوم آخوند از دستكارى ديگران در نوشتهء ايشان ، بشدت اظهار ناراحتى مىكند :
فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى ' صاحب عروة '" ( فارسى ) " — صفحة 453
مساهمون: على ابو الحسنى ( منذر )
ص٤٥٣