و موافقين مشروطيت قطعهقطعهاش مىكنند ، از ما براى منبر دعوت مىشود .
درعينحال ، من منبر مىروم و نامه را هم مىخوانم ، اما به شرط اينكه شما حضرات علما بياييد پاى منبر بنشينيد » .
اما علما نيامدند و اين شرط ، تحقّق پيدا نكرد . از اين روى نامهء مرحوم آخوند خراسانى هم هيچگاه در مجامع عمومى خوانده نشد . « 1 »
3 . آقا سيد محمد رضوى ( نوّاب وكيل ) ، وكيل يزد در مجلس شوراى سوم و از همراهان شهيد مدرّس در سفر مهاجرت ايام جنگ جهانى اول به غرب ايران و كشور عراق است . مرحوم نواب وكيل ، كه در حدود سال 1334 ق به نجف رفته و در آن شهر با صاحب عروه و نيز فرزندان آخوند خراسانى ( ميرزا مهدى و ميرزا احمد ) ديدار و گفتگو داشته است ، مىنويسد : ديگر از حكاياتى كه لازم است بنويسم ، حكايت مرحوم آخوند ملا محمد كاظم خراسانى است بهسمت ايران . اين حكايت را سيد حكيمباشى نجف در خانهء جناب آقا ميرزا مهدى در حضور جمعى صحبت مىكرد . گفت :
در به دو مشروطيت ، جمعى از مشروطهخواهان ايرانى آمدند نجف و اول در درسها حاضر مىشدند ، تا اينكه فهميدند از علما كدام يك محلّ اعتماد مردم هستند و اطراف آنها چه اشخاصى مىباشند كه خدمت آن آقا محلّ اعتمادند . بعد از آنكه اطلاع بههم رسانيدند ، آنوقت اول رفتند نزد آقا شيخ عبد اللّه مازندرانى و از ايشان حكم گرفتند ، بعد رفتند در اطراف جناب آقاى آقا سيد محمد كاظم يزدى . مشار اليه را نتوانستند در دام آورند و فرمودند : حرام است . از آنجا مأيوس شدند و روى به مرحوم آخوند آوردند . ولى از روى علم ، از اول ، اشخاص محلّ اعتماد را ديدند و آنها را با خود همراه كردند و آنها خدمت مرحوم آخوند ، تعريف از دولت مشروطه كردند : در دولت مشروطه ، ايرانآباد مىشود ، ملّت قوّت مىگيرد ، دين اسلام رواج مىيابد ، ملاحظه فرماييد دولت انگليس كه مشروطه است ، اتصالا دعات آنها در اطراف ممالك و دولتها مىروند از براى دعوت و در هرسال ميلياردها خرج دعوت به دين مسيحى مىكنند ، دولت ايران هم بعد از مشروطيت همينطور مىشود ؛ و قريب شش ماه كارشان اين بود و خود حضرات ابدا خدمت مرحوم آخوند مشرّف نمىشدند ، تا اينكه مادّه را پخته كرده ، آنوقت خدمت مرحوم آخوند مشرّف شده اظهار داشتند كه ما دو روز است وارد نجف شدهايم و حالا خدمت حضرت آيت اللّه مشرّف [ - ] و بهطور مظلوميت ، خود را جلوه داده و از حضرت آيت اللّه حكم را گرفتند .
هامش
( 1 ) . مجلهء حوزه ، ش 41 ، آذر و دى 1369 ، صص 27 - 28 .