مشروطهخواه عثمانى در خانهء سيد تشكيل شد و مرحوم آخوند خراسانى و نيز يكى از فرزندان آية اللّه شيخ محمد حسن ممقانى بزرگ ( آقا شيخ عبد اللّه صاحب تنقيح المقال ، يا . . . ؟ ) حاكم را همراهى مىكردند . حاكم مزبور ، فصلى مشبع در انتقاد از اوضاع سابق و تعريف از فوايد و محاسن مشروطه ( بويژه شعار آزادى و برابرى و . . . ) بيان مىدارد ، ولى سيد در جواب سكوت مىكند .
مرحوم آخوند ، دستها را بر زمين نهاده و خطاب به سيد ، با صداى غرّايى مىگويد :
- آقا ، توجه فرموديد ؟
يعنى ، جواب بدهيد . امّا سيد همچنان به سكوت خود ادامه مىدهد و مطلبى نمىگويد . بعد از چندى ، مرحوم آخوند دوباره به همان حالت درآمده و مىگويد :
- آقا ، توجه فرموديد ؟
يعنى ، جواب بدهيد . امّا سيد همچنان به سكوت خود ادامه مىدهد و مطلبى نمىگويد . بعد از چندى ، مرحوم آخوند دوباره به همان حالت درآمده و مىگويد :
- آقا ، توجه فرموديد ؟
چند بار اين قضيه تكرار مىشود و بالأخره مرحوم سيد ناگزير از پاسخگويى مىشود . وى در پاسخ به اظهارات حاكم چنين مىگويد :
- شما مطالب زيادى را بيان كرديد و همهء آنها هم عمدتا به مسئلهء آزادى و برابرى و برادرى بازمىگشت . حال بهتر است همين سه مسئله را بررسى و تجزيه و تحليل كنيم و ببينيم كه چيست ؟
از « آزادى » شروع مىكنيم : ما شيعهايم و در قلمرو حاكميت شما زندگى مىكنيم .
درس و بحث و اقامهء نماز جماعت داريم ، زيارت مىرويم ، شعائر حسينى ( دستههاى سينهزنى و روضه و . . . ) برگزار مىكنيم و مأذنههاى ما اشهد أنّ عليّا ولىّ اللّه مىگويند و . . .
معامله و كسب و كار و تجارت مىكنيم و با ايران روابط داريم و در انجام همهء اين امور آزاديم . برادران اهل سنت نيز در شعائر و رسوم خود آزادند . . .
حال از شما مىپرسم : اين حرّيّت و آزادى كه الآن موجود نيست و با مشروطه مىخواهد تأمين گردد چيست ؟ اگر مقصود از حرّيّت كه شعارش را مىدهيد و از آن دم مىزنيد ، همين چيزهايى است كه برشمرديم ( آزادى در انجام مراسم مذهبى و معاملات و . . . ) خوب ، همهء اينها كه تأمين است و نياز به چيز ديگرى نيست ، و اگر مقصود ، چيزى غير از اينها است و بايستى صرفا از طريق استقرار رژيم مشروطه آنها را پياده و تأمين نمود ، از شما مىپرسم كه چيست ؟
پس درنتيجه بايد گفت كه مقصود از آزادى ، آزادى ما شيعيان ( كه بالفعل حاصل
هامش
- احرار نجف به يكديگر نزديك شده و به تبادل آراء پرداختند و . . . براى آزادىخواهان نجف فرصتى پيشآمد كه هدف خويش را توسعه بخشند . . . ( مذكّرات العلامة السيد هبة الدين الشهرستانى عن المشروطة و الاستبداد ، مندرج در : السيد محمد كاظم اليزدى ، كامل سلمان جبورى ، ص 721 ) .