بنابراين سى سال پس از مشروطه ، درست مقارن با سال 1354 قمرى مىشود كه برابر 1314 شمسى ، يعنى سال اجراى كشف حجاب توسط رضا خان است ! پدرم مىگفت اين مطلب را آقابزرگ ، مكرر مىگفت كه : « دلم مىخواهد سى سال ديگر زنده بشوم وضع ايران را ببينم ، نقشه مال سى سال بعد است » !
4 . آيت اللّه شيخ محمد تقى بهجت ، مرجع بزرگ معاصر ، كه حوزهء علميهء نجف را در اعصار نزديك به زمان مشروطيت درك كرده است ، اظهار داشتند : عدهاى از علماى مشروطهخواه و طلاب طرفدار مشروطيت ، در محفل مرحوم آقا سيد محمد كاظم يزدى جمع شدند و با شعر و نثر از مشروطه تعريف و تمجيد كردند و از استبداد و ظلم قاجار بدگويى نمودند . منتظر بودند مرحوم سيد هم مطلبى بفرمايند . ايشان درحالىكه دستهاى خود را روى عمامه گذاشته بود ، با همان لحن و لهجهء يزدى فرموده بودند :
مىگويم مواظب عمامههايتان باشيد . « 1 »
آيت اللّه بهجت ، همچنين حكايتى را نقل مىكنند كه ظاهرا مربوط به دوران موسوم به استبداد صغير ، و نبرد ميان قواى اعزامى از دولت مركزى با مشروطهخواهان تبريز است . ايشان مىگويند : « روزى در جريان مشروطيت ، مرحوم آخوند خراسانى خواست درس را شروع كند ، يك نفر بلند شد و گفت در تبريز خونريزى شده است . بنا شد دستهجمعى به منزل آقا سيد محمد كاظم يزدى - رحمه اللّه - بروند . بعضى هم كه مىخواستند فرار كنند ، گفتند : از هركوچهاى رفتيم ، ديديم چماق به دستى ايستاده است و نمىگذارد . معلوم شد همهء راهها جز راه خانهء سيد بسته است .
جمعيت همه وارد خانهء سيد شدند و گفتند : اگر با مشروطه موافقت نكنيد ، ظلم و خونريزى مىشود ، چون قريب به اتفاق است كه در مشروطه خونريزى واقع نمىشود - البته ديديم كه شد ! سرانجام سيد - رحمه اللّه - فرمود : مىدانم كاسهء زهر است ؛ نمىخورم . شما كه نمىدانيد اگر بخوريد معذوريد . « 2 »
5 . آيت اللّه آقا ميرزا يوسف آقا مجتهد اردبيلى ، از مدرسان والامقام نجف ، و از خصيصين و حواريون آخوند خراسانى بودهاند . نوادهء فاضل و دانشور ايشان ، جناب يوسف محسن اردبيلى ، در تاريخ 17 تير 1375 شمسى طى نامهاى به حقير ، مرقوم داشتهاند :
هامش
( 1 ) . در محضر آيت اللّه العظمى بهجت ، محمد حسين رخشاد ، 2 / 185 .
( 2 ) . در محضرت آيت اللّه العظمى بهجت ، محمد حسين رخشاد ، 1 / 327 - 328 .