3 . سومين سند ، مربوط به اظهارنظر سيد در صدر مشروطه راجع به آيت اللّه خسروشاهى ( از علماى مبرّز و پارساى تبريز ) مىشود كه به نحوى ، اظهارنظر مثبت ايشان راجع به مشروطه را نيز دربردارد .
آيت اللّه حاجى سيد احمد آقا مجتهد خسروشاهى ( 1266 - 1327 ق ) از شاگردان برجستهء آيات عظام حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى ، فاضل ايروانى و شيخ محمد حسن مامقانى ، و صاحب تأليفات گوناگون در فقه و اصول است كه در عصر مشروطيت در تبريز مىزيست و به نوشتهء حاج شيخ آقابزرگ تهرانى : « در نهايت ورع و تقوا قرار داشت » . « 1 » ويژگى او ، علاوه بر انجام شئون روحانيت نظير تدريس علوم دينى و افتاء و اقامهء جماعت و منبر ، اهتمام به فريضهء امر به معروف و نهى از منكر بود . مؤلف علماء معاصرين از وى با عنوان « سيف الشريعة و مصباح الشريعة ، حامى الملة و الدين و قامع بدع الملحدين « 2 » » ياد كرده و مىنويسد : « آن مرحوم ، بعد از مراجعت از نجفاشرف ، در تبريز قريب 14 سال مشغول به وظايف روحانيت از قبيل تدريس و تصنيف و اقامهء جماعت و وعظ و تبليغات دينى در منبر بعد از نماز و نوشتن اجوبهء استفتائات وارده بر وى شده و در ترويج شرع مقدس ، نهايت جدّ و سعى بليغ داشت » . « 3 »
چنين شخصيتى طبعا در عصر مشروطه ، خار راه عناصر تندرو و سكولار بود و با غربزدگيها در مىستيزيد . لذا ، در جريان خروج معترضانهء حاجى ميرزا حسن آقا مجتهد تبريز در صدر مشروطه از آن شهر ، خسروشاهى از علمايى بود كه تبريز را موقتا ترك گفت « 4 » و پس از آن نيز در كشاكش مشروطهخواهان و مشروعهخواهان ، از منتقدان مشروطهء سكولار بود . وى در سال 1327 در مدينه درگذشت و در جوار بيت الاحزان
هامش
- تلگراف فوق به صورت زير وجود دارد : « تبريز ، علماء اعلام كثّر اللّه امثالهم ، تلگراف شما رسيد [ و ] موجب اضطراب همگى گرديد . البته مجلس به شرط كمال موافقت آن با شريعت مقدسهء محمديه صلّى اللّه عليه و آله ، و اطمينان به اسلاميّت و ديانت اهل آن ، و عدم ترتّب مفسده بر آن ، عموم اسلاميان اهتمام به آن خواهند نمود و اعلى حضرت شهريارى خلد اللّه ملكه نيز بذل مرحمت خواهند فرمود . الاحقر محمد كاظم طباطبايى » . كليشهء هردو متن را در صفحات آينده آوردهايم .
( 1 ) . نقباء البشر ، حاج شيخ آقابزرگ تهرانى ، 1 / 119 .
( 2 ) . كوبندهء بدعتهاى عناصر ملحد و مادىگرا .
( 3 ) . علماء معاصرين ، ملا على واعظ خيابانى ، صص 353 - 354 .
( 4 ) . ر . ك ، مجموعهء آثار قلمى . . . ثقة الاسلام . . . ، به كوشش نصرت اللّه فتحى ، صص 49 - 50 .