خواستهء متحصنين : « مشروطهء مشروعه » ، را دربر داشت « 1 » كه اين امر نيز مفهومى جز استقرار مشروطه در كشور ( به قيد اجراى قوانين اسلام ) نداشت .
البته ، وقتى ، آخرين موضع سيد در دوران « پرنشيبوفراز » مشروطه ، امتناع از تأييد مشروطيت بود و شد ، و بر اين موضع نيز تا پايان حيات پايدار ماند ، چهرهاى كه نهايتا از سيد - در عرصهء « سياسى » - در تاريخ تصوير گشت و دوربين مورخان بر روى آن « متوقف » شد ، لاجرم اين تلقى و تحليل « قابل بحث » ، ماندگار و همهگير شد كه سيد از ابتدا ، مخالف مشروطه بوده است . بويژه كه « مكتب تاريخنگارى مشروطه » ، براى توجيه جفاها و خشونتهاى خويش به عالمان شريعتخواه عصر مشروطيت ، نياز داشت كه « منطق درخور ملاحظهء » اين گروه از عالمان در مخالفت « اصولى و تدريجى » با مشروطهخواهان تندرو و سكولار را « مكتوم » بلكه « محرّف » گذارد و مانع توجه و دقت نسلهاى اين سرزمين به فرايند « طبيعى و منطقى » برخورد مشروعهخواهان با مشروطه - از « سكوت » بلكه « تأييد » اوليه تا « هشدار » و « مخالفت » ثانوى - گردد . . .
ذيلا به برخى از اسناد و نيز حكايات تاريخى كه حاكى از مواضع سيد در ماههاى آغازين مشروطيت است ، اشاره مىكنيم :
1 . در استفتايى كه در ماههاى نخست تأسيس مجلس شوراى صدر مشروطه ، از سيد پيرامون مجلس مزبور شده چنين مىخوانيم :
بسم اللّه الرحمن الرحيم
سيدنا و مولانا ، حجة الاسلاما ، ملاذ الاناما ، ادام اللّه ظلّكم العالى على رئوس « 2 » المسلمين ، چه مىفرماييد در باب مجلس محترم ملى كه مقرّر شده است در دار الخلافهء طهران و ساير بلدان صانها اللّه تعالى عن طوارق الحدثان ، آيا حضرت عالى حكم به حرمت آن مجلس فرمودهايد يا خير ؟
هامش
( 1 ) . سيد على طباطبايى ( پسر سيد ) در نامهء مورخ 2 رجب 1325 ق از نجف به برادرش : سيد احمد طباطبايى در تهران مىنويسد : « شما و ساير مقدسين از اهل علم جلوگيرى از كفر و الحاد زنادقه بنماييد كه ان شاء اللّه امر مجلس [ شوراى ملى ] موافق رضاى خدا و رسول و مطابق شريعت مطهره اقامه شود و منافى با شرع نباشد و دين مردم و معرفة اللّه جلّ شانه كه اصل غرض از بعث انبياء و مرسلين است از بين نرود و زحمات اجداد طاهرين و شهادت خود و اصحاب كه براى حفظ دين و هدايت مردم بوده از دست نرود » ( . و السّلام . ر . ك ، رسائل ، اعلاميهها . . . ، تركمان ، صص 307 - 312 . متن نامهء ياد شده در اينده خواهد آمد .
( 2 ) . در اصل : روس .