كه در رفع تهمت مخالفت [ با ] مشروطيت [ از ] جناب حاجى سيد احمد آقا رسيده و امضاى مشروطيت معلوم شد ، حال از داعى عذرى قبول نمىنمايند و مىگويند كه در [ ا ] ين انتخاب ، سه امر را ملاحظه نمودهايم كه منتخب بايد دارا باشد : حفظ ناموس شريعت ، و حقوق ملت ، و سعى در اتحاد ملت و دولت ، كه رواج اسلام و آسودگى عموم انام از [ ا ] ين سه لحاظ حاصل مىشود . اگر از ساير جهات ، به غير شما به اندازهء اطمينان به شما اطمينان پيدا نماييم ، در حفظ ناموس شريعت و تقيّد بر آن ، اين مقدار اطمينان به غير نداريم و براى شما واجب مىدانيم .
اين است كه به حضور انور معروض داشته و استدعا دارم كه تكليف و دستور العملى مرقوم و هرچه زودتر مرحمت فرماييد و مستدعيم از توجهات باطنيه دريغ نفرماييد .
اصلح اللّه تعالى امورنا و امور المسلمين بمحمد و آله الطاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين . آمين ربّ العالمين .
بر پايهء آنچه گذشت ، مىتوان گفت كه : صاحب عروه ، در نخستين مرحله از برخورد خويش با جنبش موسوم به مشروطه ، با « مشروطيت دولت » ( بهمعناى « عام و كلّى » اين واژهء نوظهور ، يعنى : « تحديد و قانونمندى » رژيم حكومت ) مخالف نبود ، منتها مشروطيتى مدّنظر او بود كه اولا نمايندگان مجلس شوراى آن ، به احكام و مقررات اسلام پايبند باشند و مصوّبات ايشان با موازين شرع ، انطباق داشته باشد ( و طبعا درپى تحميل مدلهاى وارداتى و سكولار / ليبرال غربى بر كشور و ملت مسلمان ايران نباشد ) .
ثانيا به ايجاد بحران در كشور نيانجامد و به اصطلاح : « مفسده » اى بر آن « مترتّب » نگردد ( يعنى ، شرايط و اوضاع اجتماعى - فرهنگى و اقليمى ايران ، پذيراى اين تحوّل سياسى باشد و اجتماع ايران دچار شوك سخت و بحرانهاى ناشى از آن نگردد ) .
بدينگونه ، موافقت سيد با استقرار رژيم نوين ( مشروطيت ) ، موافقتى « مطلق ، بىقيدوشرط ، و چشم و گوش بسته » نبود ، بلكه شرط داشت و شرط آن نيز - گذشته از تناسب اوضاع و شرايط روز كشور ( در سياست داخلى و خارجى ) با تحول ياد شده - ديندارى نمايندگان مجلس ، و انطباق مصوّبات آنان با موازين اسلام ، بود . لازمهء اطمينان از تحقق كامل شرط اخير هم ، منوط به آگاهى كامل از انديشه و عملكرد نمايندگان مجلس شورا ، و مراقبت بر كار آنان و تعقيب جدّى روند قانونگزارى در مجلس بود .
داستان زير ، گوياى « احتياط بجا و مدبّرانهء » سيد در برخورد با مجلس شوراى صدر مشروطه ، و پرهيز وى از شتابزدگى ، ذوقزدگى و تأييد چشمبسته و « بىحساب و
فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى ' صاحب عروة '" ( فارسى ) " — صفحة 363
مساهمون: على ابو الحسنى ( منذر )
ص٣٦٣