علت اين ترديد و تأمل نيز نه ( مثلا ) زدوبند با دستگاه استبداد ! يا تبانى با روس تزارى ! بلكه به دلايل جامعهشناختى و روانشناختى گوناگون ، و احساس « عدم آمادگى كافى » در جامعهء ايران آن روز براى « جهش يكشبه و بدون مقدمه » از وضعيت هزاران سالهء حاكميت « استبداد فردى » به « دمكراسى پارلمانى » بوده است . افزون بر اين ، سيد نسبت به روند طرح عنوان « متشابه ، چند پهلو و قابل اتساع » مشروطه ( به جاى عنوان آشنا و ديرين « عدالت » و عدالتخانه ) در كشور ، و ماهيت و مقصد مبدعان و مبلغان اصلى اين عنوان نوظهور در جامعهء ايران ، بشدت مشكوك بود . ازاينرو ، هم به « كارآمدى و سودمندى » اين نسخهء وارداتى و نوظهور در علاج مشكلات ايران ، اطمينان نداشت و هم نسبت به صحنه گردانان اين امر ، و صداقت و اصالت ملى آنان ، نگران بود . داستان مناظرهء خواندنى و شگفت او با حاكم مشروطهخواه نجف ( پس از پيروزى ژون تركهاى عثمانى بر سلطان عبد الحميد ثانى ) دربارهء مشروطه ، در صفحات آينده خواهد آمد .
متأسفانه روند « بحرانآميز و آشوبزاى » مشروطيت در تاريخ ايران نيز بر صحت بيمها و ترديدها و نگرانىهاى سيد ، مهر تأييد زد و نشان داد كه اگر جامعهء ايران ، به جاى جهش يكباره از وضعيت قديم استبدادى به دمكراسى تمام عيار پارلمانى ، دورانگذارى چون استقرار « عدالتخانه » و تأسيس « دولت منتظم » را تجربه مىكرد و سپس به مرحلهء پارلمانتاريسم مطلقهء اروپايى گام مىنهاد ، هم ناچار به پرداخت بسيارى از هزينههاى سنگين اجتماعى - سياسى - نظامى بيست سال پس از مشروطيت نمىشد و هم پس از طىّ دورانى از تضعيف « بىرويّهء » دولت مركزى و تنازعات « كشندهء » اجتماعى ، به كام چكمهپوشى بسيار بدتر از شاهان « مستبد » قاجار ( - رضا خان ميرپنج ) گرفتار نمىآمد .
مع الوصف ، اسناد موجود حاكى از آن است كه سيد در به دو مشروطيت ، كه نهال آن ، هنوز باروبر خويش را آشكار نكرده بود ( باوجود ترديد و تأمل فزايندهاش نسبت به كارآمدى و سودمندى نسخهء مشروطه ) عملا با اصل تغيير رژيم استبدادى و « قانونمند شدن » نظام تصميمسازى و اجرا در كشور ( در قالب استقرار « مجلس شورا » و تدوين « قانون اساسى » ) به نحو مشروط موافقت كرده است . توضيح مطلب چنين است :
چنان كه قبلا در نامههاى سيد به مرحومان حاجى ميرزا ابو تراب شهيدى ، سيد ريحان اللّه كشفى و شيخ روح اللّه قزوينى ديديم ، وى در هنگام مهاجرت معترضانهء علماى تهران به قم ( كه به هدف سرنگونى عين الدوله و تأسيس عدالتخانه صورت
فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى ' صاحب عروة '" ( فارسى ) " — صفحة 356
مساهمون: على ابو الحسنى ( منذر )
ص٣٥٦