مراحل سهگانهء برخورد سيد با مشروطه
مرحوم صاحب عروه ( در تواريخ مشروطيت ) بهعنوان يكى از منتقدان و مخالفان مشروطه ( بلكه يكى از عناصر اصلى و محورى گروه منتقد ) شناخته مىشود . مهدى بامداد مىنويسد :
در قضيهء مشروطيت ، او موافق نبود و در آنجا جدّا مخالفت خود را ابراز و اظهار هيچگونه ترسى ، بر مخالفت خود استوار بود ( مثل اينكه از جريانات سياسى آن زمان به خوبى آگاه بوده است ) . « 1 »
نويسندهء مكارم الآثار نيز خاطرنشان مىسازد : « در اوان طلوع مشروطه در ايران ، بر عكس . . . [ آخوند خراسانى ] ، خويشتن را از ورود در آن بر كنار كشيد ، بلكه در برخى از موارد به تنقيد و ردّ آن ( كما كان فى الواقع ايضا كذلك ) « 2 » كوشيد » . « 3 »
البته ، موضع سيد در قبال مشروطه ، از آغاز تا فرجام ، يكسان نبود و وى در طول دوران مشروطيت ، به تناسب شرايط و اوضاع ، در مجموع ، سه مرحلهء كلى را از سر گذراند كه ذيلا بدان اشاره مىكنيم :
* مواضع سيد در قبال مشروطه
* مرحلهء اول : موافقت « مشروط » با مشروطه
اسناد و مدارك تاريخى ، حكايت از آن دارد كه سيد ( از به دو طلوع مشروطه ) در « كارآيى و سودمندى » نسخهء وارداتى مشروطه ( مشروطه بهمعناى « حدّ اكثرى » آن ، يعنى استقرار « پارلمانتاريسم گسترده » در كشور عميقا استبدادزدهء ايران بهطور يكباره و به اصطلاح بدون طىّ مراحل گذار ) در اوضاع و شرايط آن روز ايران ، ترديد و تأمل داشته است .
هامش
( 1 ) . شرححال رجال ايران ، 6 / 251 .
( 2 ) . همچنانكه درواقع ، چنين نيز بود .
( 3 ) . مكارم الآثار ، 4 / 1321 - 1322 . نيز ر . ك ، اعيان الشيعة ، 46 / 207 .