داد كه در واقع اين اجماعات ، اجماعات ارتكازيه است .
نظير همين مطلب را ما در مورد جمع بين ادله مىگوييم . توضيح اينكه : يكى از قواعد مسلم بين تمامى فقهاء و اصوليين در باب جمع بين ادله ، جمع ما بين متعارضين به واسطه دليل شاهد جمع است . بدين صورت كه آقايان گفتهاند اگر دو دليل متعارض مثل « اكرم العلماء » و « لا تكرم العلماء » داشته باشيم و دليل سومى كه مفهوماً و منطوقاً اخص از هر يك از دو دليل فوق باشد مثل « اكرم العلماء العدول ( بنابراين كه مفهوم داشته باشد ) نيز داشته باشيم به واسطه اين دليل سوم كه اصطلاحاً به آن شاهد جمع مىگويند ، بين دو دليل متعارض جمع مىكنيم به اين ترتيب كه منطوق يعنى اكرم علماء عدول ، عام دوم يعنى لا تكرم العلماء را تخصيص مىزند و قهراً آن را مختص به علماء فاسق مىكند و مفهوم آن عام اول ، يعنى اكرم العلماء را تخصيص زده و آن را مختص به علماء عدول مىكند . اين طريقه جمع بين علماء مسلم است .
به نظر ما ، عين همين بيانى را كه آقايان در مورد شاهد جمع ذكر كردهاند در جايى كه ما به جاى سه دليل ، چهار دليل داريم - كه از نظر اصطلاح به آن شاهد جمع گفته نمىشود - نيز جارى است با اينكه تا آنجا كه من مىدانم اين فرض يعنى فرضى كه چهار دليل داريم را هيچ كدام از علماء تفصيلًا در كتبشان ذكر نكردهاند مثلا دو دليل عام متعارض داريم :
1 - اكرم العلماء
2 - لا تكرم العلماء
و در قبال اينها دو دليل خاص كه فرض بر اين است كه آنها مفهوم ندارند و تنها ناظر به منطوق مىباشند - مثل اينكه در جواب سؤال سائل ذكر شده باشند كه در اين مورد فاقد مفهوم خواهند بود .
3 - اكرم العلماء العدول
كتاب النكاح ( فارسى ) — صفحة 5305
مساهمون: السيد موسى الشبيري الزنجاني
ص٥٣٠٥