يعقوب بن يزيد عن محمد بن ابى عمير عن محمد بن حمران و جميل بن دراج . « 1 » و در جاى ديگر براى محمد بن حمران به تنهايى نيز طريقى ديگر آورده مىگويد : ما كان فيه عن محمد بن حمران فقد رويته عن ابى رضى الله عنه عن على بن ابراهيم عن أبيه عن محمد بن ابى عمير عن محمد بن حمران « 2 »
در اينجا ابهامى در روش صدوق در مشيخه به چشم مىخورد كه چرا ايشان گاهى طريقى را براى يك نفر و گاهى براى چند نفر مجتمعاً ذكر مىكند ؟ ممكن است گفته شود علت اينكه صدوق براى محمد بن حمران در صورتى كه با جميل بن دراج همراه باشد يك طريق و براى او به تنهايى طريق ديگرى ذكر مىكند اين است كه صدوق با طريق اول فقط از آن كتابى كه آن دو نفر مشتركاً تأليف كردهاند نقل روايت مىكند اما اگر بخواهد از كتاب اختصاصى محمد بن حمران روايتى نقل كند طريقش با آن متفاوت بوده و بايد طريق دوم را در نظر گرفت . بنابراين چون صدوق براى زراره ( منفرداً ) طريق صحيحى ذكر كرده لكن براى زراره به همراه آن سه نفر ديگر ( فضيل ، محمد بن مسلم ، بريد ) طريقى در مشيخه نياورده است . لذا روايتى كه ايشان از فضلا نقل مىكند اعتبار ندارد .
بيان استاد - مد ظله - در دفع اشكال مذكور
ما از ترتيبى كه صدوق در مشيخه رعايت كرده در مىيابيم كه مراد وى از ذكر طريق براى مثلًا زراره اين نيست كه آن طريق مختص به او در حال انفرادش است اما اگر به همراه رواة ديگرى بود بايد طريق ديگرى به سوى همهء آنها را در نظر گرفت بلكه در صورت دوم نيز ( مجتمعاً ) طريق صدوق به زرارة همان طريق اول ( منفرداً ) است . يكى از راههايى كه براى دفع پارهاى از ابهامات توجه به آن بسيار اهميت دارد ، دقت در كيفيت ترتيب كتاب است . اگر بتوانيم نحوهء ترتيببندى كتابى را به
هامش
( 1 ) من لا يحضره الفقيه ، ج 4 ، ص 430 .
( 2 ) من لا يحضره الفقيه ، ج 4 ، ص 489 .