وجوب غسل و غير آن ذكر شده ولى پيش از ايشان كسى را نيافتيم كه « معيار مفطريت در صوم را هم غيبوبة الحشفة عنوان كرده باشد . و عمدهء تعابيرى كه در مفطريت صوم وارد شده مطلق بوده و حدى براى آن معيّن نشده است همانند « جماع » ، « الجماع فى الفرج » و « الادخال فى الفرج » و فقط سيد مرتضى فرموده :
« من غيّب فرجه فى فرج حيوان محرّم أو محلّل له أفطر و كان عليه القضاء و الكفارة « 1 » » كه ظاهر اين عبارت آن است كه بايد يك نحو استيعابى در غيبوبة فرج بوده باشد و ابن ادريس و علامه هم اين مطلب را از سيد مرتضى نقل كرده و ابن ادريس بعد از نقل كلام سيد اگر چه در بعضى از جزئيات اشكال كرده ولى در اين خصوص كلام سيد را قبول كرده است « 2 » .
2 ) بررسى روايات و كيفيت استفادهء حدّ مفطريت جماع از آنها
رواياتى كه « التقاء ختانين » حدّ ثبوت احكام جماع در آنها عنوان شده در مواردى همچون ثبوت غسل ، مهر ، عده ، رجم و جلد وارد گرديده ولى در خصوص صوم چنين تعبيرى در روايات نيامده . حال بايد ديد كه مىتوان دليلى بدست آورد كه صوم را نيز شامل شده و غيبوبة حشفه در صوم نيز ملاك مفطريت باشد يا نه ؟
تذكّر : البته دخول بيشتر از ختنهگاه مسلماً با توجه به روايات وجوب غسل و حصول جنابت مبطل صوم بوده و به واسطهء همين روايات كلام سيد مرتضى جواب داده مىشود ، ولى كلام در اين است كه آيا مىتوان دليلى اقامه كرد كه غيبوبة حشفة در باب صوم نيز حد مفطريت بوده و كمتر از مقدار ختنهگاه مبطل صوم نبوده باشد . خلاصه آنكه : كفايت غيبوبة حشفة در بطلان صوم مسلم است ولى لزوم غيبوبة حشفه در مفطريت صوم محتاج دليل مىباشد .
هامش
( 1 ) جمل العلم و العمل - در ضمن مجموعه رسائل الشريف المرتضى - 3 : 54
( 2 ) سرائر 1 : 357