و بدون فكر صورت گرفت ، خداوند شرّ آن را بر طرف ساخت و من از فتنه مىترسيدم . » « 1 »
عمر نيز در خطبهاى كه در جمعهء آخر خلافتش بر منبر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ايراد كرد ، آشكارا گفت و به اين مطلب گواهى داد . اين سخن به همه جا رسيد . بخارى اين خطبه را در صحيح « 2 » خود ، نقل كرده است كه ما بخش مورد نياز آن را مىآوريم :
به من خبر دادهاند كه شخصى از شما « 3 » گفته است : « به خدا سوگند ، اگر عمر بميرد با فلانى بيعت مىكنيم » [ زنهار ] كسى مغرور نشود و با خود نگويد : بيعت با ابو بكر هم ناگهانى ، بدون مشورت و فكر انجام شد ، و بالاخره ، سرگرفت ( پس من هم با فلانى بيعت مىكنم و سرانجام رو به راه مىشود ) .
بلى ، بيعت با ابو بكر آنگونه انجام شد ، ولى خداوند شرّ آن را بر طرف ساخت . . .
[ مواظب باشيد ] كسى كه بخواهد ، بدون مشورت با شخصى بيعت كند ، [ بايد بدانيد ] نه بيعتكننده و نه شخصى كه با او بيعت شده لياقت برگزيده شدن از طرف مردم به خلافت را ندارند ، و نبايد با آنها بيعت شود ؛ زيرا از كشته شدن در امان نخواهند بود [ چرا كه اينها جامعهء مسلمانان را بىارزش انگاشتهاند و بايد از اين جامعه طرد و كشته شوند ] . « 4 »
هامش
( 1 ) - ابو بكر احمد بن عبد العزيز جوهرى در كتاب السقيفه آن را آورده و ابن ابى الحديد در جلد اول شرح نهج البلاغه ، صفحهء 132 آن را نقل كرده است .
( 2 ) - به صحيح بخارى ، باب رجم الحبلى من الزنا اذا احصنت مراجعه فرما كه در صفحهء 119 ، جزء چهارم واقع است . عدهء ديگرى همچون ابن جرير طبرى در حوادث سال 11 تاريخ خود و ابن ابى الحديد در جلد اول شرح نهج البلاغه ، صفحهء 122 آن را نقل كردهاند .
( 3 ) - گويندهء آن سخن زبير بوده و عين گفتهاش اين است : « به خدا سوگند اگر عمر مرد با على بيعت مىكنم ؛ زيرا بيعت با ابو بكر هم ناگهانى بود و سرگرفت . » عمر پس از شنيدن اين خبر سخت خشمگين شد و اين خطبه را ايراد كرد . عدهء زيادى از شارحان صحيح بخارى ، به اين مطلب تصريح كردهاند . به تفسير اين حديث در شرح قسطلانى ، صفحهء 352 ، جزء يازدهم مراجعه كن ، خواهى يافت كه از بلاذرى در انساب الاشراف نقل نموده و به صحت سند آن طبق شرط قبولى حديث از نظر بخارى و مسلم تصريح كرده است .
( 4 ) - ( در خطبهء عمر جملهاى آمده كه مرحوم سيّد شرف الدين به توضيح آن پرداخته و اين توضيح را از ابن اثير در نهاية نقل نموده است و آن جمله تغرة ان يقتلا مىباشد . ما بحث لغوى آن را لازم نمىبينيم ، لذا معنى حديث را طبق آنچه معظم له نقل نموده ، ترجمه مىكنيم ) .
معنى حديث اين است كه حق بيعت با مردم آن است كه با مشورت و اتفاق نظر انجام گيرد ، بنابراين اگر دو نفر