قال : العمل .
[ الحديث 322 في الخوف و الرجاء ]
و فيه أيضا : باب « الطمع و غيره » عن أمير المؤمنين عليه السّلام ، يقول لابنه الحسن عليه السّلام : يا بنيّ ! خف اللّه خوفا ترى أنّك لو أتيته بحسنات أهل الأرض لم يقبلها منك ، و ارج اللّه رجآء أنّك لو أتيته بسيّئات أهل الأرض غفر هالك .
[ الحديث 323 في التفكر ]
و فيه أيضا : باب « الظّن » الحسن عليه السّلام : اوصيكم بتقوى اللّه و إدامة التفكّر فإنّ التفكّر أبو كلّ خير و امّه .
هامش
و وظيفهء بندگان و رعايا اينست كه در موارد و مواقعى كه مولى اوامر خود را گذارده تفحص و كنجكاوى كنند ، پس چنانچه مولى اوامر خود را در آن موارد و مواقع شايسته براى آنها نگذارده باشد و از بندهء خود باز خواست و او را بر ترك عمل عقاب نمايد ، ابن عقاب بلا بيان و قبيح خواهد بود ، و نيز چنانچه بنده نرفته باشد و تفحص و تجسس از تكليف خود در آن موارد و مواقع نكرده باشد مستحق عذاب و عقاب خواهد بود ) عرض كرد :
پس چيست كه دليل دانش را از من نفى كند ؟ فرمود : عمل و كردار است ( مقصود اين است كه پس از آنكه به تكليف خود عالم گرديد علمش او را الزام به عمل مينمايد و چنانچه عمل نمود ديگر مورد مؤاخذه نخواهد گرديد ) .
( 1 ) 322 - و نيز در همان كتاب : باب « طمع و غير آن » از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده كه بفرزندش حضرت حسن عليه السّلام ميفرمود : پسر جان من ! بترس از خداوند چنان ترسيدنى كه اگر بياورى نزد او ( يعنى روز قيامت ، مانند ) كارهاى نيك و طاعات اهل زمين را آنها را قبول نفرمايد ( به جهت آنكه براى قبولى اعمال ، شرائط و موانعى است كه ممكن است آن شرائط فراهم يا آن موانع بر طرف نشده باشد ) و اميدوار به خداوند باش بچنان اميدى كه اگر بياورى نزد او ( يعنى روز قيامت ، مثل ) كارهاى بد و گناهان اهل زمين را ترا ببخشد و از آنها بگذرد ( مقصود اينست كه اهل ايمان بايد بين خوف و رجا باشند ، كه نه اميدشان بطورى غالب شود كه از هيچ گناهى باك نداشته باشند ( از جهت غرور و عجب باعمال خود ) و نه ترس آنان به حدى باشد كه به هيچ طاعت و فرمانبرى خود اميدوار نبوده و مأيوس از فضل و رحمت خداوند باشند ) .
( 2 ) 323 - و نيز در همان كتاب : باب « ظن » است كه حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام فرموده : سفارش ميكنم شما را بتقوى و پرهيزكارى ( يعنى بجا آوردن واجبات و ترك محرمات ) و پيوسته فكر و انديشه نمودن ( در آيات الهيه ) زيرا انديشه و تفكر ( اصل و ريشه و بمنزلهء ) پدر و مادر همهء خوبى ( ها ) است ( يعنى انديشه در امور و تأمل