يكى از دانشمندان گفته است : اى بينوا هنگامى كه روزهدارى بنگر نزد چه كسى و بر چه چيزى افطار مىكنى ، چه بنده زمانى لقمهاى تناول مىكند و همان لقمه دل او را از حالتى كه بر آن بوده دگرگون مىكند ، و ديگر به حالت نخست باز نمىگردد . گناهان همگى دل را سخت مىكنند و از قيام شب باز مىدارند بويژه خوردن لقمهء حرام كه تاثيرش از هر چيز ديگر بيشتر است ، همان گونه كه لقمهء حلال در تصفيهء دل و تحريك آن به سمت نيكى موثّرتر از هر عامل ديگر مىباشد ، و اين امر را كه مورد تاييد شرع است كسانى كه پاس دل نگه مىدارند به تجربه مىدانند ، از اين رو يكى از اينان گفته است : بسا خوردن يك لقمه كه مانع قيام شبى شده ، و بسا يك نگاه كه انسان را از تلاوت سورهاى بازداشته است ، و بسا بنده طعامى مىخورد و يك كارى مىكند و همان سبب مىشود كه يك سال از نماز شب محروم گردد ، زيرا همان گونه كه نماز انسان را از فحشاء و منكر باز مىدارد ، فحشاء و منكر نيز انسان را از نماز و كارهاى خير محروم مىسازند .
يكى از زندانبانهاى دينور گفته است : سى و چند سال زندانبان بودم . هر كسى را در شب دستگير مىكردند از او مىپرسيدم آيا نماز عشاء را به جماعت خوانده است يا نه ؟
او پاسخ مىداد : نه ، و اين هشدارى است بر اين كه بركت جماعت مانع از ارتكاب فحشاء و منكر است .
شرايط باطنى نيز چهار چيز است : 1 - سلامت دل از كينه مسلمانان و بدعتها و از فضول كارها و افكار دنيوى ، چه كسى كه همه همّتش مصروف تدبير امور دنيا باشد قيام شب براى او آسان نيست ، و اگر هم برخيزد و به نماز ايستد افكارش جز در پى امور دنيايش نبوده و جز به اوهام و وساوس خود نخواهد پرداخت ، و در بارهء اينها گفتهاند :
و أنت إذا إستيقظت ايضا فنائم . « 47 » 2 - خوف غالب ، ملازم دل او بوده و آرزوهايش كوتاه باشد ، زيرا هر گاه در
هامش
( 47 ) و تو اگر بيدار باشى همچنان خوابيدهاى .