كه موجب آسان شدن اين امر مىشود موفّق به قيام گردد . امّا شرايط ظاهرى چهار است :
1 - بسيار نخورد ، چه خوردن زياد سبب نوشيدن آب زياد و غلبه خواب مىشود و در نتيجه برخاستن بر انسان گران مىآيد . يكى از مشايخ همه شب در كنار سفره مىايستاد و مىگفت : اى مريدان زياد نخوريد تا زياد بياشاميد و زياد بخوابيد و به هنگام مرگ دچار زيان بسيار شويد . اين اصلى مهمّ است كه بايد معده را از سنگينى طعام سبكبار نگه داشت .
2 - در روز خود را در كارهايى كه اعضا و جوارح را خسته و اعصاب را درمانده مىكند به رنج نيفكند ، چه اين نيز سبب بروز خواب است .
3 - قيلوله را در روز ترك نكند ، زيرا خواب چاشتگاهى وسيلهاى است كه از آن براى قيام شب كمك گيرد .
4 - در روز گناه مرتكب نشود ، زيرا گناه دل را سخت مىكند و ميان او و اسباب رحمت حقّ حايل مىشود . مردى به حسن ( بصرى ) گفت : اى ابا سعيد ! من شب را آسوده مىگذرانم و قيام شب را براى نماز دوست مىدارم و شبها اسباب وضو را آماده مىكنم ، سبب چيست كه برنمىخيزم ؟ پاسخ داد : گناهانت تو را در بند كرده است .
مىگويم ؛ اين از سخنان امير مومنان ( ع ) است . كافى از على بن نعمان و او از برخى رجال خود روايت كرده كه مردى نزد امير مومنان علىّ بن ابيطالب ( ع ) آمد و عرض كرد :
اى امير مومنان من از نماز شب محرومم . امير مومنان ( ع ) به او فرمود : « تو مردى هستى كه گناهانت تو را در بند كرده است . » « 46 » غزّالى مىگويد : اين بدان جهت است كه خير سبب خير و شرّ سبب شرّ مىشود ، و اندك هر كدام از اين دو منجر به بسيار مىگردد . از اين رو ابو سليمان دارانى گفته است :
نماز جماعت از كسى فوت نمىشود جز به سبب گناهى كه كرده است : و مىگفت :
احتلام شب عقوبت و جنابت و دورى از خداوند است .
هامش
( 46 ) همان ماخذ ، ج 3 ، ص 450 ، تهذيب ، ج 1 ، ص 196 .