سبزى قرار دارند . » « 78 » ، و گفتار آن حضرت به كشتگان مشركان در جنگ بدر كه فرمود :
« اى فلان و اى فلان و اى فلان - و آنها را نام برد - آنچه را پروردگارم به من وعده داده بود حقّ يافتم . آيا آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق يافتيد ؟ » عمر اين را شنيد . عرض كرد : اى پيامبر خدا ! چگونه اينها بشنوند و چطور پاسخ گويند در حالى كه كشته شدهاند ؟ پيامبر ( ص ) فرمود : « به آن كه جانم در دست اوست سوگند كه شما سخن مرا شنواتر از آنها نيستيد ليكن آنان نمىتوانند پاسخ بگويند » « 79 » ؛ و اين حديث از جملهء احاديث صحيحى است كه در مورد مشركان فرمود ، امّا در باره مؤمنان و شهيدان گفته است : « ارواح آنها در چينهدانهاى پرندگان سبز به زير عرش آويخته است . » « 80 » مىگويم : در تهذيب « 81 » روايت شده كه يونس بن ظبيان گفته است : در خدمت ابى عبد اللّه ( ع ) بودم . آن حضرت به من فرمود : « مردم در بارهء ارواح مؤمنان چه مىگويند ؟
« عرض كردم : مىگويند : آنها در چينهدانهاى پرندگان سبزى در قنديلهاى زير عرش قرار دارند . فرمود : « سبحان اللّه ، مؤمن در نزد خدا گراميتر از آن است كه روح او در چينهدان پرندهء سبزى قرار داده شود . اى يونس ! هنگامى كه خداوند مؤمن را قبض روح مىكند روحش را در بدنى همانند بدن او در دنيا قرار مىدهد . مىخورند و مىآشامند ، و هر گاه شخصى بر او وارد شود او را به همان صورتى كه در دنيا داشته است مىشناسد . » غزّالى مىگويد : اين حالت و آنچه با اين الفاظ به آن اشاره شده با ذكر خداوند منافات ندارد . حقّ تعالى فرموده است :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ، فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ
« 82 » ؛ و به خاطر شرافت ذكر خداوند است كه مقام شهادت عظمت يافته زيرا
هامش
( 78 ) صحيح مسلم ، ج 6 ، ص 38 از حديث ابن مسعود ضمن حديثى ديگر .
( 79 ) صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 163 از حديث انس ؛ صحيح بخارى ، ج 2 ، ص 117 از ابن عمر .
( 80 ) ابن جرير از سدى ، ابن ابى حاتم از ابى سعيد ، درّ المنثور ، ج 2 ، ص 96 .
( 81 ) همان مأخذ ، ج 1 ، ص 131 ؛ كلينى ، ج 3 ، ص 245 ، با همين الفاظ .
( 82 ) آل عمران / 169 و 170 : ( اى پيامبر ) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شدهاند مردگانند بلكه آنها زندهاند . و نزد پروردگارشان روزى داده مىشوند .