3 - ديگر حضور قلب و ترك حديث نفس است .
( 1 ) در تفسير آيهء :
يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ
« 2 » گفته شده است : يعنى با جديّت و كوشش كتاب را بگير ، و گرفتن آن با سعى و جديّت به اين معناست كه هنگام قرائت خود را از غير آن تهى و تمام فكر خود را متوجّه آن سازد . به يكى از بزرگان گفتند : آيا هنگامى كه قرآن مىخوانى با خودت حديث نفس مىكنى ؟ پاسخ داد : چه چيزى مىتواند از قرآن نزد من محبوبتر باشد تا در بارهء آن با خود سخن بگويم ؟ برخى از پيشينيان چنانچه سورهاى از قرآن را مىخواندند كه در حال خواندن آن از تمركز حوّاس برخوردار نبودند آن را اعاده مىكردند ، و اين حالت از تعظيم قارى ناشى مىشود ، زيرا كسى كه كلامى را بزرگ بشمارد چون آن را بخواند بدان شاد مىشود و با آن انس مىگيرد و از آن غافل نمىشود ؛ و در قرآن چيزهايى است كه اگر خواننده شايستگى داشته باشد دلش بدانها انس مىگيرد ، و در اين صورت چگونه ممكن است انديشهاش متوجّه چيزى غير از آن شود ، چه او در صحنهء قرآن در حال سير و گردش است ، و آن كه در حال گردش و تماشاست به چيزى غير از آن فكر نمىكند ، گفتهاند : در قرآن ميدانها ، باغها ، ايوان سراها ، عروسها ، ديباها ، مرغزارها و كاروانسراهاست ، سورههايى كه با الم آغاز مىشوند ميادين قرآنند ، و سورههايى كه با الر شروع مىشوند باغهاى آن و سورههاى حامدات ايوان سراها و مسبّحات عروسها و حاميمات ديباها و سورههاى كوتاه مرغزارهاى آن و آنچه غير از اينهاست كاروانسراهاى آن است ؛ هنگامى كه تلاوت كننده وارد ميدانها شود ، هر گاه از ميوهء باغها بچيند . به ايوان سراها درآيد ، عروسان را ببيند ، ديبا بپوشد ، در مرغزارها به گردش درآيد و در غرفههاى كاروانسراها سكنا گزيند در اينها مستغرق ، و از هر چه غير از آنهاست منصرف مىشود ، دلش از قرآن دور نمىشود و فكرش پريشان نمىگردد .
4 - ديگر تدبّر است
( 2 ) و آن غير از حضور قلب است ؛ چه كسى كه حضور قلب دارد ممكن است در غير قرآن نينديشد ليكن بر شنيدن آن از سوى خود بسنده كند و در اين
هامش
( 2 ) مريم / 12 : اى يحيى كتاب خدا را با قوّت بگير .